FERHENGEK (LÜGATÇE)

alfabe: alfabe
anta (m): bükünlü, çekilmiş olan
ante (n): bükünlü, çekilmiş olan
halo ante: bükünlü durum
antiş: çekim, çekme
antişê karî: fiil çekimi antîye (m): bükünlü, çekilmiş olan apostrof: apostrof
bajar: il, vilayet, kent, şehir bedilîyayîş: değişme bedilnayîş: değiştirme bestox: bağlaç
beyntar: ara
bêveng, -e: sessiz, ünsüz
herfa bêvenge: sessiz harf
cîhet: yön, cihet
cîld: cilt
çekuye: sözcük, kelime
çekuya anta/çekuya antîye: bükünlü sözcük
dem: zaman
demo ameyox: gelecek zaman
demo nikayin: şimdiki zaman
demo vîyarteyo dîyar: -di’li geçmiş zaman
dilet: ikiz
dimbilî: b. dimilî
dimilî: 1-Kırmanc, Zaza 2-Kırmancca, Zazaca
dimilkî: Kırmancca, Zazaca
dimlî: b. dimilî dîyar, -e: belirtili
îzafeya nameyî ya dîyare: belirtili isim tamlaması
edat: ilgeç, edat
eser: eser
fek: ağız (konuşma dili) gurenayîş: çalıştırma, kullanma hemmana: eş anlamlı hemveng: eş sesli
herfe: harf
herfa bêvenge: sessiz harf herfa girde: büyük harf herfa hurdîye: küçük harf herfa vengine: sesli harf
herfa pêragirêdayene: kaynaştırma harfi
het: taraf, yön
hûmarname: sayı sözcüğü
hûmarnameyê bingeyî: asıl sayılar
hûmarnameyê rêzkî: sıra sayılar
îşaret: im, işaret
izafe: tamlama
îzafeya nameyî: ad tamlaması, isim tamlaması
îzafeya rêzilkî: zincirleme tamlama
kar: fiil, eylem
karo hetkar: yardımcı fiil karo întransîtîf: geçişsiz fiil karo nêmcet: b. kopula karo pêrabeste: bileşik fiil karo refleksîf: dönüşlü fiil karo transîtîf: geçişli fiil
kerdox, -e: 1-yapan 2-özne
kes: şahıs kilmnuşte: kısaltma kird: Kırmanc, Zaza kirdas: Kurmanc
kirdaskî: Kurmancca kirdkî: Kırmancca, Zazaca kirmanc: Kırmanc, Zaza
kirmanckî: Kırmancca, Zazaca
kombîyayîş: toplantı kopula: ek fiil kurmanckî: Kurmancca
kurdkîya mîyanêne: Orta Kürtçe, Soranca
lehçe: lehçe mabên: ara makî: dişil
mavajî: örneğin, mesela mavajîme: örneğin, mesela mesder: mastar
name: ad, isim
nameyo taybetî: özel ad, özel isim
nameyo xoser: yalın ad, yalın isim
nedîyar, -e: belirtisiz, belgisiz
îzafeya nameyî ya nedîyare: belirtisiz isim tamlaması
sifetê nedîyarîye (n): belgisiz sıfat
zemîrê nedîyarîye (n): belgisiz zamir
negatîf: olumsuz negatîfîye: olumsuzluk nêrî: eril
nimûne: örnek, misal
nîşan: im, işaret
nîşanê tîre: tire işareti
numre: numara nuşte: yazı nuştox, -e: yazar obje: nesne oblîk, -e: bükünlü
halo oblîk: bükünlü durum
partîkel: partikel (bi franskî “particule”, bi îngilizkî “particle”)
peyedat: artedat (postposition)
peygir: sonek preverb: preverb qita: kıta
rast, -e / raşt, -e: doğru rastnuştış: yazım, imlâ rewşe: durum
rêze: sıra, satır
Rojhelato Mîyanên: Ortadoğu
sifet: sıfat
şaristan: il, vilayet, kent, şehir
şaş, -e: b. xelet, -e
temambîyayîye/temambîyaya: muzaf, tamlanan (belirtilen)
tîre: tire (tire işareti)
veng: ses
vengin, -e: sesli, ünlü veredat: önedat (préposition) vergir: önek
vîrgul: virgül vurîyayîş: değişme vurnayene: değiştirmek vurnayîş: değiştirme
xebitnayîş: çalıştırma, kullanma
xelet, -e: yanlış
xeletîye: yanlışlık
xoser: bağımsız, kendi başına
halo xoser: yalın durum
nameyo xoser: yalın ad, yalın isim
yewheceyin, -e: tek heceli yewhûmar: tekil zafhûmar: çoğul zafheceyin, -e: çok heceli zaza: Kırmanc, Zaza zazakî: Kırmancca, Zazaca zemîr: adıl, zamir
zemîrê kesî: şahıs zamiri
zemîrê nîşanî: işaret zamiri
zerfe: belirteç, zarf
ziwan: dil
ziwano nuştekî: yazılı dil

SEBA ÇAPA HÎRÊYINE VATEYO VERÊN

Kirmanckî lehçeyanê kurdkî ra yew a. Goreyê mintiqa, na lehçe ra kirdkî, zazakî û dimilkî/dimilî/dimbilî zî vajîyeno. Seba ke ziwanê nuştekî yê kirmanckî aver şêro, ganî seba nuştişê ci yew alfabe û qaydeyê rastnuştişî yê muşterekî est bê. Ganî ma xeletîyan û rastîyan cêmîyan ra vejê û giranîye bidê hetanê muşterekanê kirmanckî ser.
Grûba Xebate ya Vateyî, serra 1996 ra nat standardîzekerdiş û rastnuştişê kirmanckî ser o xebatêka muştereke kerde. Hetanî ewro derheqê kirmanckî de hîris û panc kombîyayîşî (toplantı) viraştî û hewtay û çar hûmarî kovara Vateyî neşr kerdî. Nê kombîyayîşan de, grûbe hetêk ra term û çekuyan (terim ve sözcükler) hetêk ra zî qaydeyanê rastnuştişî yê kirmanckî ser o vindete. Term û çekuyê ke nê kombîyayîşan de tesbît bîyê, nê di ferhengan de neşr bîy; kesê ke wazenê term û çekuyanê kirmanckî ra hîna hol xeberdar bibê, şênê (bese kenê) nê ferhengan ra îstîfade bikê:
-Ferhengê Tirkî-Kirmanckî (Zazakî) / Türkçe-Kırmancca (Zazaca) Sözlük
-Ferhengê Kirmanckî (Zazakî)-Tirkî / Kırmancca (Zazaca)-Türkçe Sözlük

Netîceya na xebate de, reya verêne kirmancan bi xo rayberê (rêberê) rastnuştişî yê kirmanckî zî amade kerd û serra 2005î de sey kitabêk neşr kerd. 2012 de eynî rayber reya dîyine neşr bi. Çapa (baskı) ke destê şima de, çapa hîrêyin a. Na çape de tayê qaydeyê rastnuştişî îlawe bîy û tayê çekuyî goreyê ferhengê Vateyî amey vurnayene.
Yew xususîyetê nê rayberî zî no yo ke tena goreyê yew fekê (ağız) kirmanckî amade nêbîyo, qaydeyê ci bi muqayesekerdişê fekanê mintiqayanê cîya-cîyayan tesbît bîyê.
Nê kesî Kombîyayîşanê Kirmanckî de amade bîy. (Reqemê mîyanê parantezan musnenê/nawnenê ke her kes çend kombîyayîşan de amade bîyo.)

Tekîn Agacik (Erzingan) (4)	Doxan Karasu (Çewlîg) (17)
Nadîre Guntaş Aldatmaz (Dêrsim) (10)	Wisif Kaymak (Pîran) (11)
Netîce Altun (Pasûr) (13)	Elîf Kiliç (Dêrsim) (2)
Şukrî Atîk (Gimgim) (1)	Ehmed Kirkan (Sêwregi) (9)
Polat Aydin (Çêrmûge) (16)	Çeko Kocadag (Gimgim) (9)
Saît Aydogmuş (Pîran) (1)	Huseyîn Kulu (Dêrsim) (22)
Osman Aytar (Sêwregi) (2)	Seyîdxan Kurij (Çewlîg) (27)
Serdar Bedirxan (Pîran) (18)	Roşan Lezgîn (Licê) (9)
Yildiray Beyazgul (Gimgim) (6)	M. Malmîsanij (Pîran) (35)
Aydin Bîngol (Gimgim) (16)	Selîm Mûrat (Pali) (35)
Îbrahîm Bîngol (Gimgim) (12)	Mehmud Nêşite (Licê) (18)
Nureddîn Celalî (Çewlîg) (17)	Mehmet Olmez (Gêl) (1)
Îrfan Çelîk (Pasûr) (1)	Hamdî Ozyurt (Gimgim) (4)
Munzur Çem (Dêrsim) (26)	Cemal Pîranij (Pîran) (11)
Hûmanê Çîyan (Depe) (2)	Wisif Pîrbav (Dêrsim) (1)
Memo Darêz (Bongilan) (3)	Robîn Rewşen (Licê) (3)
Zulkuf Demirtaş (Pali) (12)	Ugur Sermîyan (Dêrsim) (5)
Haydar Diljen (Sêwregi) (29)	Kamer Soylemez (Dêrsim) (4)
Ehmedê Dirihî (Çewlîg) (11)	Mehmet Taş (Dêrsim) (16)
Nîhat Elî (Sêwregi) (3)	Kazim Temurlenk (Dêrsim) (2)
J. Îhsan Espar (Pîran) (34)	Îshak Tepe (Modan/Motkan) (3)
Nevzat Gedîk (Gimgim) (1)	Harun Turgut (Pali) (3)
Huseyîn Girmit (Erzingan) (1)	Şukrî Urgun (Hêni) (17)
Cemîl Gundogan (Dêrsim) (3)	Muzafer Xeylanij (Pali) (14)
Deniz Gunduz (Gimgim) (16)	Pinar Yildiz (Licê) (6)
Neymetullah Gunduz (Gêl) (2)	Weysel Yıldızhan (Çêrmûge) (4)
Ronya Îlbasmiş (Sêwregi) (3)	Suleyman Yilmaz (Pîran) (4)
Lerzan Jandîl (Gimgim) (6)	Orhan Zoxpayij (Çewlîg) (1)

Seke aseno, kesê ke kombîyayîşan de amade bîy nê qeza û bajaran ra yê: Bongilan, Çewlîg, Çêrmûge, Depe, Dêrsim, Erzingan, Gêl, Gimgim, Hêni, Licê, Modan/Motkan, Pali, Pasûr, Pîran, Sêwregi.
Hêvîya ma a ya ke kovara Vateyî û di ferhenganê Grûba Xebate ya Vateyî ra pey, no rayberê rastnuştişî zî standardbîyayîşê kirmanckî rê xizmet biko û nuştişê ziwanê ma hîna asan biko.

Grûba Xebate ya Vateyî

1.HERF Û VENGÎ

Kurdê ke bi lehçeya ma qisey kenê ca ra ca xo ra vanê “kirmanc”, “kird” , “zaza” yan zî “dimilî”/“dimlî”/“dimbilî”; lehçeya xo ra vanê “kirmanckî”, “kirdkî”, “zazakî” yan zî “dimilkî”/“dimilî”/“dimlî”/“dimbilî”.
Meylê kombîyayîşê ma nê çekuyan ra “kirmanc” û “kirmanckî” ser o yo. Nê kitabî de zî ma çekuya “kirmanc”î manaya “zaza” de, çekuya “kirmanckî” manaya “zazakî” de xebitnenê.

1.1.ALFABE

Alfabeya kirmanckî de nê 31 herfî est ê:
A B C Ç D E Ê F G H I Î J K L M N O P Q R S Ş T U Û V W X Y Z
a b c ç d e ê f g h i î j k l m n o p q r s ş t u û v w x y z

Wendişê herfanê alfabe wina yo:
a, be, ce, çe, de, e, ê, fe, ge, he, i, î, je, ke, le, me, ne, o, pe, qe, re, se, şe, te, u, û, ve, we, xe, ye, ze.

Tayê nuştoxî nuşteyanê xo de herfanê sey “Ü” û “Ğ” nusenê yan zî cayê herfa ع (eyn) ya erebkî de işaretê apostrofî (’) ronanê. Seba ke alfabeya ma de çin ê, ganî nê herfî û îşaretî nênusîyê. Mavajî, ganî cayê “ğerîb”î de “xerîb”, cayê “Hezretî ’Elî” de “Hezretî Elî” binusîyo.

Nameyê Herfan

Kirmanckî de çekuya “herfe” bi xo makî ya. Nimûne:
To na herfe key nuşte? (Bu harfi ne zaman yazdın?)

Goreyê meylê kombîyayîşî, nameyê herfan nêrî yê. Nimûne:
Noyo ke to nuşto T nîyo, Z yo. (Bu yazdığın T değil, Z’dir.)
Nameyê Kurdîstanî bi “K”yê girdî dest pê keno. (Kürdistan adı büyük K ile başlar.) Kamî no A nuşto, kamî no Î nuşto? (Bu A’yı kim yazdı, bu Î’yi kim yazdı?)

1.2.KILMNUŞTEYÎ (KISALTMALAR)

kilmnuşte	kirmanckî	tirkî
b	biewnî (nîyade)	bak
bs	bestox	bağlaç
c	cîld	cilt
çc	çimeyo corên	y.a.g.k. (yukarıda adı geçen kaynak)
ec	esero corên	y.a.g.e. (yukarıda adı geçen eser)
ed	edat	ilgeç, edat
env	esero ke nameyê xo vîyareno	a.g.e. (adı geçen eser)
ÎP	Îsayî ra pey	M. S. (Milattan Sonra)
ÎV	Îsayî ra ver	M. Ö. (Milattan Önce)
m	makî	dişil
mat	matematîk	matematik
n	nêrî	eril
nc	nuşteyo corên	y.a.g.y. (yukarıda adı geçen yazı)
nm	name	ad, isim
nnv	nuşteyo ke nameyê xo vîyareno	a.g.e. (adı geçen yazı)
nr	numre	numara
ny	nîyade (biewnî)	bak
pd	peyedat	artedat
pg	peygir	sonek
r	rîpel	sayfa
s	sifet	sıfat
ûêb	û ê bînî	vd. (ve diğerleri), vb. (ve başkaları),vs. (ve saire)
ûsn	û sey nînan	vb. (ve benzeri, ve bunun gibi)
vg	vergir	önek
vr	veredat	önedat
yh	yewhûmar	tekil
z	zemîr	adıl, zamir
zh	zafhûmar	çoğul
zr	zerfe	belirteç, zarf

Seke cor ra zî aseno, herfanê kilmkerdeyan dima nuqta nêronîyena.
Mîyanê cumle de eke nameyo kilmkerde halê anteyî (oblîkî) de bibo, ey dima apostrof ronîyeno.
Nimûneyî:

Kurdê welatperwerî lejê YNK û PDK’î nêwazenê. Hukmatê Tirkîya şertê IMF’î qebul kerdî.

1.3.VURÎYAYÎŞÊ (BEDILÎYAYÎŞÊ) VENGAN

Kirmanckî de, tayê vengî est ê ke fek ra fek vurîyenê. Ma cêr ra nê tewir vengan ra çend nimûmeyan û tercîhanê Kombîyayîşê Grûba Xebate ya Vateyî nusenê.

1.3.1.-an

Tayê fekanê kirmanckî de, cayê “-an”î de “-ûn”, “-on”, “-û” yan zî “-o” vajîyeno. Kombîyayîşê ma de nînan ra “-an” tercîh bîyo. Çend nimûneyî:

meylê kombîyayîşî	formê bînî	tirkî
-an	-on, -o; -ûn, -û
mangan	mongon, mongo; mûngûn, mûngû	inekler
dewan	dewon, dewo; dewûn, dewû	köyler
banan	bonon, bono; bûnûn, bûnû	1-evler 2-binalar
zanayan	zonayon, zonayo; zûnayûn, zûnayû	bilenler, bigililer

1.3.2.-am

Tayê fekan de, cayê “-am”î de “-om” yan zî “-ûm” vajîyeno. Kombîyayîşê ma de nînan ra formê “-am”î tercîh bîyo. Nimûneyî:

meylê kombîyayîşî	formê bînî	tirkî
-am	-om, -ûm
kam	kom, kûm	kim
lamba	lomba, lûmba	lamba
name	nome, nûme	ad, isim
tam	tom, tûm	tam
temam	temom, temûm	tamam
zama	zoma, zûma	damat

1.3.3.Vengê “J”, “C”, “Z”yî

Kirmanckî de tayê çekuyî est ê ke tayê fekan de bi “J”, tayê fekan de zî bi “C” yan zî “Z” vajîyenê. Kombîyayîş de nînan ra formê “J”yinî tercîh bîyo. Yanî eke çekuyêk (yew çekuye) wayîrê nê hîrê forman bibo, nînan ra formê “J”yinî tercîh beno. Nimûneyî:

meylê kombîyayîşî	formê bînî	tirkî
J	C, Z
çije	çice, çizik, cizik, cize, ciz	meme
dej	dec, dez	ağrı, acı, üzüntü
dejayene	decayene, dezayene	ağrımak, acımak, üzülmek
dewij, -e	dewic, dewiz	köylü
dêrsimij, -e	dêrsimic, dêrsimiz	Dersimli
erjan, -e	ercan, arcon, erzan	ucuz
erjanîye	erconey, arconey, erzanîye	ucuzluk
eskije	eskici, eskize	kuru üzüm
espije	espici, aspize	bit
gijik	gicik, gizik	saç
kej, -e	kec, kez	sarışın
laj	lac, laz	oğul, oğlan
lajek	lacek, lazek	erkek çocuk, oğlan
lej	lec, lez	kavga
lej kerdene	lec kerdene, lez kerdene	kavga etmek
lojine	locini, lozine	baca
mij	mic, miz	sis
nimaj	nimac, nimaz, nemaz, nime	namaz
palîyij, -e	paliwic, paliyic, paliyiz	Palulu
pirojine	pircini, pirozine	kalbur
qij, -e	qic, -e; qiz, -e	küçük
roj	roc, roz	güneş
roje	roce, roze	gün
roje	roce, roze	oruç
şaristanij, -e	şaristonic, -i	kentli, şehirli
vaje	vace, vaci, vaze	söyle

1.3.4.Vengê “K” û “Ç”yî

Kirmanckî de tayê çekuyî est ê ke tayê fekan de bi “K”, tayê fekan de zî bi “Ç” vajîyenê. Hîna zaf gama ke vengê “K”yî dima vengê “Î” yan zî “Ê”yî yeno, no “K” beno “Ç”:

K + Î → Ç K + Ê → Ç

Kombîyayîşê ma nînan ra “K” tercîh kerdo. Çend nimûneyî:

Kirmanckî K	Kirmanckî Ç	tirkî
kefî, kefîye	çêfî, çefî, çefye	kefiye, bir çeşit başörtüsü
keya, -ye, kêwa, -ye	çêwa, -ye	muhtar, önde gelen, yönetici
keyayîye	çêwayîye	muhtarlık, yöneticilik, liderlik
keyber, kêber, kêver	çêber, çêver, çêwer	evin önü, ev önündeki bahçe kapı
keye, kîye, kehe, kê, kî	çeye, çê, çîye, çe	ev
keyeker, -e	çêyker, -e; çêker, -e	evcimen, hamarat
keyf, kêf	çêf	keyif
keyveşaye, kêveşaye	çêvesaye	evi yanasıca
kêna, kena, keyna, keyne, keyni, kêyna	çêna, çêne, çena	kız
kêneke, kêneki, kênek, keyneke, keyneki, kîyneki	çêneke, çêneki, çeneke	kız
kêran	çêran	çatı direği, kiriş
kês	çês	iri saman, ot samanı
kîn	çîn	kin
kîp	çîp	sıkı
kîse, kîsik, kêsik	çêsik	kese, torba
qezekî	qezeçî	cepken

Tayê ziwanan û lehçeyanê bînan de zî nê çekuyan de “K” est o. Nimûneyî:

kirmanckî K	tayê lehçe û ziwanê bînî K
keya, -ye, kêwa, -ye	ketekxwetay (pehlevkî), keya (kurmanckî), keyxwa (kurdkîya mîyanêne)
keye, kîye, kehe, kê, kî	kete (ziwanê Avesta), ketek (pehlevkî)
keyf	keyf (erebkî)
kêna, kena, keyna, keyne, keyni, kêyna	keinya/keinî/kenya (ziwanê Avesta)
kêneke, kêneki, kênek, keyneke, keyneki, kîyneki	keinika (ziwanê Avesta), kenîg (partkî), kenîg (pehlevkî), kinaçê (hewramkî)
kêran	geranion (yunankî), gêran (armenîkî), kêran (kurmanckî)
kîse, kîsik, kêsik	kîsa (aramkî), kîs (erebkî), kîs (kurmanckî), kîse (hewramkî); kîsek (pehlevkî), kîsik (kurmanckî)

1.3.5.Vengê “O” û “WE”yî

Kirmanckî de tayê çekuyî est ê ke eslê xo tirkî yo û bi “o-” dest pêkenê labelê “o-”yê verênê nê çekuyan tayê fekan de sey “we-”yî vajîyeno. Mavajî cayê “ortax”î de “wertax” vajîyeno. Kombîyayîş de nînan ra formê “o”yinî tercîh bîyo. Nimûneyî:

meylê kombîyayîşî	formê bînî	tirkî
o-	we-	← o-
ocax	wecax	← ocak
ocaxkor, -e	wecaxkor, -e	← çocuğu olmayan
oda	weda, wede	← oda
ordege	werdeki, werdege	← ördek
ortax, -e	wertax, -e	← ortak
orte	werte, werti	← orta
oyn	weyn, weyîn	← oyun (hile, numara)
oyniker, -e	weyniker, -e; weyînkar, -e	← oyuncu (hilekâr, numaracı)
olecax, olacax	welecax, welcax	kaza [←olacak]

1.4.HERFA PÊRAGIRÊDAYENE

Kirmanckî de nê di herfê pêragirêdayene (pêrabestene) est ê: y, w. Nimûneyî:

meylê kombîyayîşî	formê bînî	tirkî
-y-	-w-
gayan (ga+y+an)	gawû (ga+w+û)	öküzler
koyan (ko+y+an)	kowû (ko+w+û)	dağlar

Nê nimûneyan de “ga” û “ko” yewhûmar (tekil) ê. Gama ke nê çekuyî peygirê zafhûmarîye (çoğul takısı) gênê, benê “ga + an” û “ko + an”. Labelê semedo ke di venginî (iki sesli) yanî “a” û “a” yan zî “o” û “a” yenê têhet, herfa pêragirêdayene (y, w) dekewena mabênê nê di venginan û benê “gayan” (ga + y + an) û “koyan” (ko + y + an) yan zî gawû (ga + w + û) û kowû (ko + w + û).
Kombîyayîşê ma nê di herfan ra “y” tercîh kerd. Nimûneyî:

meylê kombîyayîşî	formê bînî	tirkî
-y-	-w-
Gayan bîyare.	Gawû bîyare.	Öküzleri getir.
Koyan ra vewre est a.	Kowû ra vore est a.	Dağlarda kar var.
Hesen o yo.	Hesen o wo.	Hasan odur.
Roşan no yo.	Roşan no wo.	Roşan budur.

Tayê kesî cayê ke îcab keno herfa pêragirêdayene nênusenî û di yan zî hîrê herfanê venginan têhet nusenê labelê ganî nê çekuyan de herfa pêragirêdayene binusîyo. Nimûneyî:

meylê kombîyayîşî	formê bînî	tirkî
aye	ae	o, ona
birayê mi	biraê mi	kardeşim
cîya	cîa	ayrı
dayîş	daîs	verme
gayo girs	gao girs	büyük öküz
hîrêyine	hîreîne	üçüncü
koyo nizm	koo nizm	alçak dağ
pîya	pîa	birlikte
qelema sîyaye	qelema şîae	siyah kalem
vejîyayîş	vejîyaîş	çıkma
vîyaye	vîae	dul kadın
waye	wae	bacı, kız kardeş
Hîra yo.	Hîra o.	Geniştir.

2.NAME

Ma cêr ra derheqê tayê nameyan de meylê kombîyayîşî nusenê.

2.1.Nameyê Rojan

Nameyê rojan bi herfa hurdîye (herfa qije) dest pêkenê û wina yê:

meylê kombîyayîşî	formê bînî	tirkî
şeme	şembe, seme, şenbe	cumartesi
yewşeme	yoşemi, yoşembi, zewşeme	pazar
dişeme	dişime, diseme, duşime	pazartesi
sêşeme	sêşime, sêseme, şêseme, şeseme, şêşeme	salı
çarşeme	çarşime, çarseme, çaşme	çarşamba
panşeme	pojşeme, paşeme, paşme, peşeme, peşime, poseme, panzşeme	perşembe
îne	êne, yene	cuma

2.2.Nameyê Mewsiman

meylê kombîyayîşî	formê bînî	tirkî
wisar	wesar, wusar, wasar, usar, ûsar	ilkbahar
hamnan	amin, aminan, amna, amnan, amno, amnon, amnû, amnûn, eminû, eminûn, emna, emnan, emno, emnon, emnû, emnûn, haminan, hemnon, hemnûn, iminon, imnan, imno, imnon, omin, omno, omnon, omnû, omnûn, umnû, umnûn, ûmnû, ûmnûn	yaz
payîz	payiz	sonbahar
zimistan	zimista, zimisto, zimiston, zimistû, zimistûn, zimuston, zimustû, zimustûn, zimûstû, zumistan, zumistû, zumistûn, zumust, zumusto, zumuston, zumustû, zumustûn	kış

2.3.Nameyê Mengan (Aşman)

Kirmanckî de hem çekuya “menge” hem zî “aşme” est a. Tayê fekan de “menge” yena manaya “ay (yılın on iki bölümünden her biri)”ya tirkî, “aşme” yena manaya “ay (kamer)”a tirkî. Tayê fekan de zî çekuya “menge” nêvajîyena, “aşme” nê her di manayan de vajîyena.

meylê kombîyayîşî	formê bînî	tirkî
aşme	haşme, aşmi, aşmî, aşim, aşm, asme, asmî, asmi	ay, kamer
menge	mengi, meng	ay (yılın on iki bölümünden her biri)
ma	-	ay (yılın on iki bölümünden her biri)

Nameyê diwês menganê serre:

meylê kombîyayîşî	tirkî
1. çele (n)	1. ocak
2. sibate (m), gucige (m)	2. şubat
3. adare (m)	3. mart
4. nîsane (m)	4. nisan
5. gulane (m)	5. mayıs
6. hezîrane (m)	6. haziran
7. temmuze (m)	7. temmuz
8. tebaxe (m)	8. ağustos
9. êlule (m)	9. eylül
10. teşrîna verêne (m)	10. ekim
11. teşrîna peyêne (m)	11. kasım
12. kanûne (m)	12. aralık

Seke ma cor ra zî bellî kerdo, nê nameyan ra “çele” nêrî yo, nameyê bînî makî yê. “Çele”/“çile” eslê xo de çewres rojê zimistanî yê û nê rojan zaf serd o.
Nameyê mengan bi herfa hurdîye dest pêkenê.

2.4.Nameyê Hetan (Cîhetan)

kirmanckî	tirkî
rojawan	batı
rojhelat	doğu
vakur	kuzey
başûr	güney
vakurê rojawanî	kuzeybatı
vakurê rojhelatî	kuzeydoğu
başûrê rojawanî	güneybatı
başûrê rojhelatî	güneydoğu

“Hemê way mi, Hemîlay mi Rojawan o, rojhelat o Şewqê to dawo heyato
Wenganê to dawo welato” (Yew deyîra Pîranî ra, Vate, hûmare: 30, s. 67)

2.5.Nameyê Qitayan (Kontînentan)

Nameyê qitayan bi herfa girde dest pêkenê û wina nusîyenê:

kirmanckî	tirkî
Afrîka	Afrika
Amerîka	Amerika
Antarktîka	Antarktika
Asya	Asya
Ewropa	Avrupa
Okyanûsya	Okyanusya

2.6.Nameyê Ziwanan û Lehçeyan

Nameyê ziwanan û lehçeyan bi herfa hurdîye dest pêkenê. Nimûneyî:
kirmanckî (kirdkî, dimilkî, zazakî), kurmanckî, kurdkî, tirkî, fariskî, erebkî, franskî, îngilizkî Kirmanckî de, nameyê ziwanan tayê fekan de sey çekuya nêrî, tayê fekan de zî sey çekuya makî
vajîyenê. Kombîyayîşê ma nînan ra formê makî qebul kerd.

meylê kombîyayîşî	formê bînî	tirkî
Kurdkîya ey weş a.	Kurdkîyê ey weş o.	Onun Kürtçesi güzeldir.
Fariskî zaf nusîyaya.	Fariskî zaf nusîyawo.	Farsça çok yazılmıştır.

2.7.Nameyê Dîn, Mezheb û Terîqetan

Nameyê dîn, mezheb û terîqetan bi herfa hurdîye dest pêkenê. Nimûneyî:

meylê kombîyayîşî	formê bînî	tirkî
elewîyîye	elewîyey, elewîyê, alevîyîye	Alevilik
elewîtîye	alevîtîye	Alevilik
elewîyênî	alevîyênî	Alevilik
muslumanî	misilmanê, mislumanê, muslumanê, muslumonê, muslumûnê, bisilmûnê	Müslümanlık
muslumanîye	misilmanîye, misilmaney, mislimaney, mislumaney, muslimaney, muslumaney, muslumoney, muslumûney, bisilmaney, bisilmaneyey, bisilmoney, bisilmûneyê	Müslümanlık
muslumanênî	muslumanenî	Müslümanlık
neqşîbendîyî	neqşîbendîyê	Nakşibendilik
neqşîbendîyîye	neqşîbendîyey	Nakşibendilik
neqşîbendîtî	neqşîbendîtê	Nakşibendilik
sunîyî	sunnîyî, sunîyê, sinîyê	Sünnilik
sunîyîye	sunnîyîye, sunnîyey, sunîyey	Sünnilik
sunîyênî	sunîyênî	Sünnilik
sunîtî	sunnîtî	Sünnilik
sunîtîye	sunnîtîye	Sünnilik
xirîstîyanî	xirîstîyanê	Hristiyanlık
xirîstîyanîye	xirîstîyaney	Hristiyanlık
fileyî	fileyê	Hristiyanlık
fileyîye	fileyeyey	Hristiyanlık

2.8.Nameyê Mensûbanê Miletan

Nameyê mensûbanê miletan bi herfa hurdîye dest pêkenê. Nimûneyî:

meylê kombîyayîşî	tirkî
alman, -e	Alman
ereb, -e	Arap
faris, -e	Fars
kurd, -e	Kürt
tirk, -e	Türk

Name, sifet û zerfê ke nameyanê miletan ra virazîyenê zî bi herfa hurdîye dest pêkenê. Nimûneyî: Kêneka kurde kurdkî wend, kêneka tirke tirkî wend.
Tayê kurdê kurdperwerî ewro zîndanan de yê.
Gelek unîversîteyan de îranolojî est o labelê kurdolojî çin o.

2.9.Nameyê Mensûbanê Dewan, Bajaran (Şaristanan), Mintiqayan, Dewletan û Qitayan

Nameyê mensûbanê dewan, bajaran, mintiqayan, dewletan û qitayan bi herfa hurdîye dest pêkenê. Nimûneyî:

meylê kombîyayîşî	formê bînî	tirkî
afrîkayij	afrîkayic, afrîkayiz	Afrikalı
çewlîgij	çolîgic, çewlîgic, çewlîgiz	Bingöllü
dêrsimij	dêrsimic, dêrsimiz	Dersimli
gurcîstanij	gurcîstanic, gurcîstaniz	Gürcistanlı
hezanij	hezanic, hezaniz	Hezanlı
îranij	îranic, îraniz	İranlı
pîranij	pîranic, pîraniz	Piranlı
sêwregij	soyrekij, sêwrekic	Siverekli

Gedeyîya mi de mûndîya lawure(1) Pîran de biqîymet bî.
Ma het camêrdan di tewirî şalwarê sîyayî xo pay kerdinê. Tewiro yew qeremendû, o bîn zî
awrûpa bi; awrûpa hîna vay bi.
Sifet û zerfê ke nameyanê dewan, bajaran, mintiqayan, dewletan û qitayan ra virazîyenê zî bi herfa hurdîye dest pêkenê.

2.10.Nameyê Kesan yê Xerîban

Nameyê kesan yê xerîban ke orîjînalê xo bi alfabeya latînkî nusîyenê -mavajî nameyê ewropayijan û amerîkayijan-, sey orîjînalê nê nameyan nusîyenê, telefuzê înan parantezan mîyan de nusîyenê. Nimûneyî:

René Descartes (Rone Dekart), Shakespeare (Şekspîr), George Bush (Corc Bûş).

Nameyê kesan yê orisan, ereban, farisan... ke orîjînalê xo bi alfabeya krîlkî, erebkî/fariskî... nusîyenê, sey telefuzê nê nameyan nusîyenê. Nimûneyî:

Gorbaçov, Îbnî Xeldûn, Sedîyê Şîrazî.

Nameyê kesan yê muslumanan û mensûbanê şaranê Rojhelatê Mîyanênî (Ortadoğu), sey telefuzbîyayîşê nê nameyan nusîyenê. Nimûneyî:

Hafiz Esed, Seddam Huseyn, Mehmûd Derwîş, Xumeynî, Muhemmed Îqbal.

Eke îmkanê nuştena orîjînalê nameyan yê xerîban -hetê teknîkî ra- çin bo, herfê nêzdîyê nê herfanê xerîban tercîh benê. Mavajî cayê “Kungsträdgården”î -ke nameyêko swêdkî (îsveçkî) yo- de merdim şêno (bese keno) binuso “Kungstradgarden”. Çunke herfê “ä” û “å”yî kurdkî de çin ê û beno ke

klavyeyê kurdan de zî çin bê.

2.11.Tayê Nameyê ke bi Herfa Girde Dest Pêkenê

Eke unwan yan zî rutbe sey nameyê taybetî (özel ad) vajîyo, yanî bibo parçeyê nameyê merdimî, bi herfa girde dest pêkeno. Eke winî nêbo û tena semedê bellîkerdişê mesleg yan zî meqamê merdimî vajîyo, bi herfa hurdîye dest pêkeno. Nimûneyî:

mîreyê Gêlî, begê kurdan, axayê dewa şima, melayê dewa ma, şêxê neqşîbendîyan, babayo dêrsimij, pîrê elewîyan, mudirê nahîye, mudiro umûmî Evdila Beg, qaymeqamê Xozatî, walîyo newe, bînbaşîyo zalim, albayê tirkan, qumandarê cendirmeyan, qumandarê alayîye Elî Heyder, Elî Heydero qumandarê alayîye.
Qaymeqam û mudirê nahîye ameyî dewe. Kumandanê alayîye û walîyê Xarpêtî ameyî dewe.
Bi herfa girde nimûneyî: Seyîd Riza, Şêx Seîd, Mela Mistefa Barzanî, Mela Ehmedê Xasî, Cemşîd Axa, Hesen Beg, Mistefa Başçawuş.

Her çekuya nameyê cografîkî yê taybetî bi herfa girde dest pêkena. Nimûneyî: Koyê Munzurî, Deşta Dîyarbekirî, Royê Muradî, Çemê Dîcle.
Nameyê cîhetî (rojawan, vakur ûêb) eke sey nameyê taybetî vajîyo, yanî bibo parçeyê nameyê cayêkî, bi herfa girde dest pêkeno. Nimûneyî:

Kurdîstanê Başûrî, Koreya Vakurî, Afrîkaya Başûrî.
Labelê eke nameyê cîhetî sey nameyê taybetî ney, tena seba îfadekerdişê cîhetî vajîyo, bi herfa hurdîye dest pêkeno. Nimûneyî:
Vewre û varan hetê vakurê Kurdîstanî de zaf, başûrê Kurdîstanî de tay varenê. Îraq û Sûrîye başûrê Kurdîstanî de, Îran rojhelatê Kurdîstanî de yo.

Herfa verêne ya her çekuya nameyanê sazgeh û dezgehanê taybetîyan gird nusîyena. Nimûneyî: Enstîtuyê Kurdî yê Parîsî, Federasyona Komeleyanê Kurdîstanî, Kitabxaneyê Selahedînê Eyûbî. 5)Herfa verêne ya her çekuya nameyê bîna ya taybetî gird nusîyena. Nimûneyî:

Koşka Cemşîd Begî, Kitabxaneyê Unîversîteya Dîcle, Berajê Kebanî.

2.12.Nameyê Kitaban, Nuşteyan (Yazîyan) û Notanê Bîblîyografîkan

Her herfa verêne ya her çekuya kitab yan zî nuşteyan (yazîyan) gird nusîyena labelê nê nameyan de herfa verêne ya edatan û bestoxan (bağlaçlar) gird binusîyo zî beno, hurdî binusîyo zî beno. Mavajî nameyê kitaban ê Munzur Çem, J. Îhsan Espar û Qemerê Alî wina nusîyenê: Hotay Serra Usifê Qurzkizî, Tanî Estanikî û Deyîrê Ma, Adir û Asme.
Notê bîblîyografikî heme welatan de bi eynî ûsulî nênusîyenê. No xusus de standardê cîya-cîyayî est ê. Kombîyayîşî munasib dî ke notanê bîblîyografîkan de bi rêze (bi sira) nê malumatî est bê:
1-Nameyê peyên yê nuştoxî (yazarın soyadı), 2-nameyê nuştoxî, 3-nameyê kitabî, 4-nameyê weşanxaneyî (yayınevinin adı), 5-nameyê şaristanî yo ke weşanxane tede yo (yayınevinin bulunduğu şehrin adı), 6-serra neşrbîyayîşî (yayım tarihi), 7-rîpelo ke ey ra îstîfade bîyo.
Beyntarê (mabênê) nê malumatan hemîne de vîrgul est o. Nimûne:
Çem, Mûnzûr, Hotay Serra Usifê Qurzkizî, Weşanên Roja Nû, Stokholm, 1992, r. 124.

Eke cayê kitabî de nuşteyê bînî (meqale ûsn) bibîy, wina nusîyenê:
1-Nameyê peyên yê nuştoxî (yazarın soyadı), 2-nameyê nuştoxî, 3-“nameyê nuşteyî”, 4-nameyê kovare yan zî rojnameyî (dergi veya gazetenin adı), 5-hûmara rojnameyî yan zi kovare (gazete veya derginin sayısı), 6-tarîxê rojnameyî yan zî kovare, 7-nameyê şaristanî yo ke rojname yan zî kovare tede neşr bîya (gazete veya derginin yayınlandığı şehrin adı), 8-rîpelo ke ey ra îstîfade bîyo.
Beyntarê nê malumatan hemîne de vîrgul est o û nameyê nuşteyî bi xo îşaretê çengalekî (tırnak işareti) mîyan de yo. Nimûne:
Diljen, Haydar, “Programandê Partîyandê Kurdan di Persa Ziwanî”, Vate: kovara kulturî, hûmare: 4, wisar 1998, Stokholm, r. 19.

2.13.Nuştişê Tarîxî yê bi Roje, Menge (Aşme) û Serre

Tayê kesî nuştişê tarîxan de nîşanê tîre (-) yan zî apostrofî (’) xebitnenê. Goreyê meylê kombîyayîşî, ganî tarîxî bê nê îşaretan binusîyê.
Nimûneyî:

meylê kombîyayîşî	formê bînî
25ê aşma nîsane	25-ê aşma nîsane, 25’ê aşma Nîsane
1ê gulane	1-ê gulane, 1’ê Gulane
17ê temmuze	17-ê temmuze, 17’ê Temmuze

Tarîxo bi roje, menge û serre zî sey nimûneya cêrêne nusîyeno:

meylê kombîyayîşî	formê bînî
03.04.1938	3.4.1938, 03-04-1938, 3/4/1938

2.14.Sifetî ra Nameviraştiş

Kirmanckî de, peygirê sifetî ra nameviraştişî goreyê fekan vurîyeno. No peygir, tayê fekan de “- îye”, “-î”, “-ey” yan zî “-ê” yo. Kombîyayîşê ma nê forman ra “-îye” tercîh kerd. Nimûneyî:

meylê kombîyayîşî	formê bînî	tirkî
-îye	-ey, -ê
azadîye	azadî, azadey, azadê	özgürlük
birayîye	birayî, birayey, birayê	kardeşlik
xoserîye	xoserî, xoserey, xoserê	bağımsızlık

2.15.Çekuyê Anteyî (Bükünlü Sözcükler)

Eke mîyanê cumle de mabênê çend çekuyan de “û” est bo, tena çekuya peyêne bi halê anteyî (oblîkî) nusîyena, çekuyê bînî bi halê xoserî (yalın) nusîyenê. Nimûneyî:

meylê kombîyayîşî	formê bînî
Şarê Dêrsim û Erzinganî koç kerd.	Şarê Dêrsimî û şarê Erzinganî koç kerd.
Xal û datî ey ra va.	Xalî û datî ey ra va.
Mi Kajîn û Mîranî ra va.	Mi Kajînî û Mîranî ra va./Mi Kajînî ra û Mîranî ra va.
Pancês kêneke û lajekî ameyî.	Pancês kênekî û lajekî ameyî.
Waye û birayê to ewro ameyî.	Waya to û birayê to ewro ameyî.
Yew waye û di birayî ewro ameyî.	Yew way û di biray ewro ameyî.
Di wayî û yew bira ewro ameyî.	Di way û yew bira ewro ameyî.
Di wayî û di birayî ewro ameyî.	Di way û di biray ewro ameyî.

Nimûneyanê corênan ra nimûneya verêne de, beyntarê “şarê Dêrsimî” û “Erzinganî” de “û” est o. No “û”, sey bestoxî (bağlaç) “şarê Dêrsimî” û “Erzinganî” pêra besteno. Semedê naye ra “-î”ya “Dêrsimî” û çekuya “şarê” newe ra -Erzinganî ra ver- nênusîyo zî beno. Çunke tîya de “-î”ya “Erzinganî”, “-î”ya “Dêrsimî” zî temsîl kena.

2.16.Nêancîyayîşê Çekuya Makî ya ke bi “-e” Yan zî “-î” Qedîyena

Çekuya makî ya ke bi “-e” yan zî “-î” qedîyena, cumle de nêancîyena, yanî peygirê “-e”/“-ye”yî nêgêna, halê xoserî (yalın durum) de nusîyêna.
Nimûne: gule (m), awe (m), kardî (m).

rast/raşt	xelet (şaş)	tirkî
Gule bide mi.	Guleye bide mi.	Gülü bana ver.
Awe bide mi.	Aweye bide mi./Aw bide mi.	Suyu bana ver.
Kardî bide mi.	Kardîye bide mi.	Bıçağı bana ver.

Labelê çekuya nêrî ya ke bi “-e” yan zî “-î” qedîyena, cumle de ancîyena, yanî halê anteyî (oblîkî)

gêna û no “-e” yan zî “-î”yê peynîya çekuye sey xo maneno.
Nimûneyî:

çekuye	meylê kombîyayîşî	formê bînî	tirkî
gule (n)	Guleyî bide mi.	Gulî bide mi.	Gülleyi bana ver.
mase (n)	Maseyî mekişe!	Masî mekişe!	Balığı öldürme!
pî (n)	Pîyî ra vato.	Pî ra vato.	Babaya söylemiş.
çî (n)	Nê çîyî bere.	Nê çî bere.	Bu şeyi götür.

2.17.Name û Sifetê Makî

Kirmanckî de name û sifetê makî yê ke tayê fekan de bi “-e” qedîyenê, tayê fekan de bi “-i”, tayê fekanê bînan de zî bê “-e” û bê “-i” vajîyenê. Nimûneyî:

meylê kombîyayîşî	fekê bînî	tirkî
-e	-i
dewlete	dewleti, dewlet	devlet
dişmene	dismene, dişmeni, dişmen	düşman (kadın veya kız)
zerde	zerdi, zerd	sarı
pîle	pîli, pil	(yaşça) büyük

2.17.1.Nameyê Makî yê ke bi “-e” (“-i”) Qedîyenê û Kopula

Nameyê makî yê ke xoser bi herfa “-e” yan zî “-i” qedîyenê, gama ke mîyanê cumle de kopula ra ver bêrê, na herfa xo ya peyêne (yanî “-e” yan zî “-i”) nêvajîyena û nênusîyena. Nimûneyî:

meylê kombîyayîşî	formê bînî	tirkî
Na dar a.	Na dare a./Na dari ya.	Bu ağaçtır.
Na qelem a.	Na qeleme a./Na qelemi ya.	Bu kalemdir.
Na qelema Sorgul a.	Na qelema Sorgule ya.	Bu Sorgul’ün kalemidir.
No kitabê Bêrîwan o.	No kitabê Bêrîwane yo.	Bu Bêrîwan’ın kitabıdır.

Nê nimûneyan ra “dar”, “qelem”, “Sorgul” û “Bêrîwan” gama ke xoser ê, bi “-e” yan zî “-i” vajîyenê (dare/dari, qeleme/qelemi, Sorgule/Sorguli, Bêrîwane/Bêrîwani). Labelê mîyanê cumle de, eke nê çekuyan dima kopula ameye, di herfê venginî (iki sesli harf) pêdima yenê û semedo ke vatişê xo zor o, nê venginan ra vengina verêne, yanî “-e” yan zî “-i” kewena. Mavajî cumleya “Na dare a” yan zî “Na dari a” de “-e” yan zî “-i”ya “dare”/“dari” kewta, cumle bîya “Na dar a”. (Seke ma cor ra zî nuşt, tayê fekan de, gama ke xoser bibî zî peynîya nê çekuyanê makîyan de “-e” û “-i” çin ê.)

2.18.Teql û Manaya Çekuyan

Kirmanckî de tayê çekuyê ke hemveng (eş sesli) ê la mana û cinsîyetê înan cîya yê est ê. Nimûne: “veyve”. Na çekuye hem manaya “gelin” hem zî “düğün”ê tirkî dana. Eke teql (vurgu, stress) heceya yewine ser o bo na çekuye manaya“gelin”, eke dîyine ser o bo manaya “düğün”î dana.

Çendna nimûneyî:

teql (vurgu, stress)	tirkî	teql (vurgu, stress)	tirkî
veyve/veyvi (m) vêwe/vêwi (m)	gelin	veyve/veyvi (n)	düğün
roje/roze (m)	gün	roje (n)	oruç
gule/guli (m)	gül	gule/guli (n)	gülle, mermi
vile/vili (m)	çiçek	vile (n)	boyun
dore/dori (m)	küp	dore/dori (n)	testi

Nimûneyê corênî çekuyê hemveng û diheceyin (iki heceli) ê. Qaydeyo corên seba înan o.
Çekuyê diheceyinê ke nêrî yê, eke hemveng nêbê zî zafê zafan tede teql heceya dîyine ser o yo. Nimûneyî:

teql (vurgu, stress)	tirkî
bawkal (n)	dede
bizêk (n)	oğlak
este/esti (n)	kemik
gere/geri (n)	şikayet
golik (n)	buzağı
kate/kati (n)	kemik
kerdiş/kardiş (n)	yapma
meru/meri (n)	testi
namdar (n)	ünlü, tanınmış
şeker (n)	şeker
vate/vati (n)	söz
vatiş (n)	söyleme

2.19.Bi “-î” Zafhûmarbîyayîşê Nameyan

Kirmanckî de peygiranê zafhûmarîye ra yew zî “-î” yo. Eke name bi herfa bêvenge (sessiz harf) biqedîyo, bi nê “-î”yî beno zafhûmar.

Nimûneyî:

yewhûmar	zafhûmar
dest	Destî berz kerdî.
xort	Xortî ha yenê.

Eke name bi herfanê venginan yê sey “-a”, “-ê”, “-o”, “-u” “-û”yî biqedîyo, tayê fekan de no “- î”yê zafhûmarîye nêvajîyeno. Mavajî gama ke çekuya “ga”yî bena zafhûmare, bena “ga + î”, labelê semedo ke di herfê venginî ameyê têhet, herfa pêragirêdayene dekewena mîyanê nê di herfanê bêvengan û çekuye bena “gayî”. Tayê fekan de semedê asaneya telefuzî ra “-î”yo peyên vîndî beno û no name bê “-î”yî vajîyeno, beno “gay”. Herçiqas ke ziwanê qiseykerdişî de tayê fekan de wina bibo zî ziwanê nuştişî (yazı dili) de ganî no “-î” binusîyo. Nimûneyî:

yewhûmar	zafhûmar, meylê kombîyayîşî	zafhûmar, formê bînî
ga	Gayî vaş wenê.	Gay vaş wenê.
ga	Mi gayî ardî.	Mi gay ardî.
bira	Di birayî şonê uca.	Di biray şonê uca
hêga	Cityeran/citkaran hêgayî ramitî.	Citêran/citkaran hêgay ramitî.
ko	Dêrsim de koyî berz ê.	Dêrsim de koy berz î.

Nameyê nêrî yê ke bi “-e” qedîyenê zî goreyê nê qaydeyê corênî “-î” gênê. Nimûneyî:

yewhûmar	zafhûmar, meylê kombîyayîşî	zafhûmar, formê bînî
sere	Di sereyî asenê.	Di serey asenê.
xele	Ma xeleyî çînay.	Ma xeley çînay.

Labelê nameyê makî yê ke bi “-e” yan zî “-i” qedîyenê, gama ke “-î”yê zafhûmarîye bigîrî, no “-

e” yan zî “-i”yê xo yo peyên vîndî beno. Nimûneyî:

yewhûmar	zafhûmar, meylê kombîyayîşî
bize, bizi	To bizî berdî.
dare, dari	To darî birnayî.
dewe, dewi	Kamî nê dewî veşnayî?

Tayê fekan de zî nê tewir çekuyê makî bi herfa bêvenge qedîyenê û zafhûmarîye de “-î”yî gênê.
Nimûneyî:

yewhûmar	zafhûmar, meylê kombîyayîşî
biz (m)	To bizî berdî.
dar (m)	To darî birnayî.
dew (m)	Kamî nê dewî veşnayî?

Çekuyê ke yewhûmarê înan bi “-î” qedîyeno, zafhûmarîya formê “-î”yî de newe ra “-î” nêgênê, sey xo manenê. Yanî nê tewir çekuyî, yewhûmarîye û zafhûmarîye de eynî nusîyenê. Nimûneyî:

yewhûmar	zafhûmar, meylê kombîyayîşî	tirkî
yew kardî (yh)	Mi yew kardî şute.	Bir bıçak yıkadım.
di kardî (zh)	Mi di kardî şutî.	İki bıçak yıkadım.
yew hênî (yh)	Ma yew hênî viraşt.	Bir çeşme yaptık.
di hênî (zh)	Ma di hênî viraştî.	İki çeşme yaptık.
yew Elî (yh)	Elî zano.	Ali biliyor.
di Elî (zh)	Her di Elî zî zanî.	Her iki Ali de biliyor(lar).

2.20.Cumle de Nuştişê Name yan zî Sifetê Zafhûmarî û Kopula

Mîyanê cumle de, name yan zî sifeto ke kopula ra ver sey objeyî (nesne) yeno, zafhûmar bibo zî sey yewhûmarî nusîyeno labelê nê halî de kopula zafhûmar nusîyena. Yewhûmarî û zafhûmarîya objeyî, yewhûmar yan zî zafhûmarbîyayîşê na kopula ra fehm bena. Nimûneyî:

meylê kombîyayîşî	formê bînî	tirkî
Nê vilik ê.	Nê vîlikî yê./Nê vîlik î.	Bunlar çiçeklerdir./Bunlar çiçektir.
Nê dar ê.	Nê darî yê./Nê dar î.	Bunlar ağaçtırlar./Bunlar ağaçtır.
Nê biz ê.	Nê bizî yê. Nê biz î.	Bunlar keçidirler./ Bunlar keçilerdir.
Her di yê.	Herdiyî yê/yî.	Her ikisidir.
Nê kuçe yê.	Nê kuçey ê/î.	Bunlar sokaktırlar./Bunlar sokaklardır.
Nê ga yê.	Nê gayî yê./Nê gay ê.	Bunlar öküzdürler./Bunlar öküzlerdir.
Nê rind ê.	Nê rindî yê.	Bunlar güzeldirler./Bunlar güzellerdir.
Nê dewij ê.	Nê dewijî yê.	Bunlar köylülerdir/köylüdürler.
Nê merdimê wende yê.	Nê merdimê wendeyî yê.	Bunlar okumuş/tahsilli adamlardır.

2.21.Îzafe (Tamlama)

Kirmanckî de îzafeya nameyî (isim tamlaması) fek ra fek cîya vajîyena. Heta tayê fekan de vengo ke îzafeyî îfade keno vîndî zî bîyo. Mavajî, cayê “lajê Hesenî” (Hasan’ın oğlu) de tayê fekan de vanê “lac Hesen”. Labelê ziwanê nuştişî de ganî herfa ke îzafeyî musnena (nawnena) binusîyo.

Derheqê îzafeyî de tercîhê kombîyayîşî û formê bînî wina yê: Nêrî (Eril)

meylê kombîyayîşî	formê bînî	tirkî
a)herê mi	hêr mi, her mi	eşeğim
b)herî mi	hêr mi, her mi	eşeğim
a)lajê Hesenî	lac Hesenî, lac Hesen	Hasan’ın oğlu
b)lajî Hesenî	lac Hesên, lac Hesen	Hasan’ın oğlu

Makî (Dişil)

meylê kombîyayîşî	formê bînî	tirkî
a)hera mi	herey mi, hêr mi, her mi	eşeğim
b)herê mi	herey mi, hêr mi, her mi	eşeğim

Zafhûmar (Çoğul)

meylê kombîyayîşî	formê bînî	tirkî
a)herê mi	hêr mi, her mi	eşeklerim
b)herî mi	hêr mi, her mi	eşeklerim
a)lajê Hesenî	lac Hesên, lac Hesen	Hasan’ın oğulları
b)lajî Hesenî	lac Hesên, lac Hesen	Hasan’ın oğulları

Seke nimûneyanê corênan ra zî fehm beno, goreyê tercîhê kombîyayîşî, kirmanckî de ewro merdim şêno bi formê “a” yan zî “b”yî binuso.

b)Îzafe de, çekuya makî ya temambîyayîye (muzaf, tamlanan) ya ke bi “-e” yan zî “-i” qedîyena

Îzafe de, çekuya makî ya ke bi “-e” yan zî “-i” qedîyena, gama ke biba temambîyayîye, yanî biba çekuya yewine, no “-e” yan zî “-i” beno “-a”.

Nimûneyî:

meylê kombîyayîşî	formê bînî	tirkî
gule (m)	guli (m), gul (m)	gül
gula rezî (m)	guley rezî (m), gulê rezî (m)	bağın gülü
vile (m)	vili (m), vil (m)	çiçek
vila wesarî (m)	viley wesarî (m), vilê wisarî (m)	baharın çiçeği, bahar çiçeği
veyve (m)	veyvi (m), veywi (m), vêvi (m), vêv (m), vêwe (m), vêw (m), vêyve (m)	gelin
veyva Havildarî	veyvey Havildarî, veyvê Havildarî vêwê Havildarî, vêwa Havildarî	Havildar’ın gelini.

Labelê îzafe de, çekuyanê nêrîyan de, no “-e”yê peynîya çekuye vîndî nêbeno, sey xo maneno.
Yewna qayde zî no yo: Eke “-i”, “y”yî ra ver bêro beno “-î”. Nimûneyî:

meylê kombîyayîşî	formê bînî	tirkî
gule (n)		gülle
guleyê tope (n)	guleyî tope (n), guley topi (n)	topun güllesi
vile (n)		boyun
vileyê Berzoyî (n)	vileyî Berzoyî (n), viley Berzoyî (n)	Berzo’nun boynu
veyve (n)		düğün
veyveyê Zerrîweşî	veyveyî Zerrîweşî, veyvey Zerrîweşî	Zerrîweş’in düğünü
name (n)	nome (n), nûme (n)	ad, isim
nameyê lajekî (n)	namey lajekî (n), nomey/nûmey lacekî (n)	oğlanın adı
çerme (n)	çermi (n)	deri
çermeyê gayî (n)	çermîyî gayî (n), çermîy gayî (n), çermey gayî (n)	öküzün derisi)
berme (n)	bermi (n), barmi (n)	ağlama
bermeyê Felatî (n)	bermîyê Felatî (n),bermîy Felatî (n),barmîy Felatî (n)	Felat’ın ağlaması

Kirmanckî de îzafeya sifetî zî fek ra fek vurîyena. Mavajî manaya “yeni bir imkan” û “siyah bir kalem”a tirkî de, kirmanckî de nê formê cîya-cîyayî est ê:

Çekuya Nêrî

meylê kombîyayîşî	formê bînî	tirkî
îmkanêko newe yew îmkano newe	îmkanêk newe, îmkanko newe, îmkankew newe	yeni bir imkan
îmkanêdo newe îmkanêde newe	îmkanêndo newe	yeni bir imkan

Nimûne:
Îmkanêko newe ewro est o la vizêr çin bi. (Yeni bir imkan bugün var ama dün yoktu.) Na cumle de “îmkanêko newe”, demê nikayinî de, kerdox (özne) o.

Çekuya Makî

meylê kombîyayîşî	formê bînî	tirkî
qelemêka sîyaye yew qelema sîyaye	qelemêka sîyay, qelemka sîyay	siyah bir kalem
qelemêda sîyaye	qelemênda sîyay, qelemade sîyaye	siyah bir kalem

ç)Nuştişê Îzafeya Rêzilkî (Zincirleme Tamlama) û Manaya Aye

îzafeya rêzilkî	manaya cumle
Ehmedê Hesenê dergî vano.	Na cumle de Hesen derg o.
Ehmedê Hesenî yo derg vano.	Na cumle de Ehmed derg o.
Ehmedê Hesenê dergî va.	Na cumle de Hesen derg o.
Ehmedê Hesenî yê dergî va.	Na cumle de Ehmed derg o.
Lajê birayê pîlî waneno.	Na cumle de bira pîl o.
Lajê birayî yo pîl waneno.	Na cumle de laj pîl o.
Lajê birayê pîlî wend.	Na cumle de bira pîl o.
Lajê birayî yê pîlî wend.	Na cumle de laj pîl o.
Komeleya Cinîyan ya Demokratanê Kurdistanî	Tîya de mêrdeyê cinîyan demokrat ê.
Komeleya Cinîyanê Demokratan ya Kurdistanî	Tîya de cinî bi xo demokrat ê.

2.22.Nameyê Tayê Bajaran (Şaristanan) û Qezayanê Kurdan

Goreyê îdareyê dewlete tayê nameyê îdarî nê yê:

meylê kombîyayîşî	formê bînî	tirkî
dewe (m)	dewi, dew, daw, diwi, dow, do (m)	köy
nahîye (m)	nehîye, nahye, naye (m)	nahiye
qeza (m)	qeza (n)	ilçe, kaza
bajar (n)	bacar (n)	il, vilayet; şehir, kent
şaristan (n)	şahrestan, şeher, şehîr (n)	il, vilayet; şehir, kent

Sûke: Tayê fekan de çekuya “sûke”/“suki”/“sûk”/“suk” manayanê “şehir, kent, il merkezi, ilçe merkezi” yan zî “çarşı”yê tirkî de vajîyena. Mavajî Dîyarbekir, Erzingan û Sêwregi ra “sûke” yan zî “suki” vajîyeno. Ziwanê erebkî de zî “sûq” manaya “çarşu”yî de yo.
Sey prensîpî, nameyê her bajarê kurdan, sey vatişê şarê ê bajarî nusîyeno. Mavajî: Dêrsim, Gimgim, Bongilan, Dîyarbekir, Mêrdîn. Cêr ra, ma goreyê tercîhê kombîyayîşî nameyanê tayê bajaran û qezayanê kurdan nusenê.

nameyo kirmanckî	nameyo ke dewlete panawo
I)Bidlîs Elcewaz Hîzan Motkî Tûx Xelat	I)Bitlis Adilcevaz Hizan Mutki Tatvan Ahlat
II)Çewlîg Azarpêrt Bongilan Çêrme Dara Hênî Gêxî Kanîreş Xorxol	II)Bingöl Adaklı Solhan Yedisu Genç Kiği Karlıova Yayladere
III)Mamekîye, Dêrsim Çemişgezek Mazgêrd Pêrtage Pilemurîye Pulur Qisle Xozat Dêrsim eslê xo de nameyê yew mintiqa yo. Nameyê şaristanî bi xo Mamekîye ya, ci ra Kalan zî vajîyeno.	III)Tunceli Çemişgezek Mazgirt Pertek Pülümür Ovacık Nazımiye Hozat
IV)Dîyarbekir Bismil Çêrmûge Çinar Erxenî Gêl Hezro Hêni Karaz Licê Pasûr Pîran Silîvan Şankuş	IV)Diyarbakır Bismil Çermik Çınar Ergani Eğil Hazro Hani Kocaköy Lice Kulp Dicle Silvan Çüngüş
V)Erzingan Ciminî Îlîç Kemalîye Kemax Mose Refahîye Têrcan	V)Erzincan Üzümlü İliç Kemaliye Kemah Çayırlı Refahiye Tercan
VI)Erzirom Aşqele Çat Gogsî Hesenqele Îspîr Narman Oltî Olur Ortîlî Tatos Xinûs, Kela Xoresan	VI)Erzurum Aşkale Çat Karayazı Pasinler İspir Narman Oltu Olur Şenkaya Tekman Hınıs Horasan

VII)Mûş Gimgim Kop Milazgir	VII)Muş Varto Bulanık Malazgirt
VIII)Riha Bêrecûg Curnê Reş Hewenc Serê Kanîyê Sêwregi Sirûc Wêranşar Xelfetî	VIII)Urfa Birecik Hilvan Bozova Ceylanpınar Siverek Suruç Viranşehir Halfeti
IX)Semsûr Aldûş Bêsnî Çêlikan Kolik Semsat Serê Golan	IX)Adıyaman Gerger Besni Çelikhan Kâhta Samsat Gölbaşı
X)Sêrt Berwarî Dih Hewêl Misriç Şêrvan	X)Siirt Pervari Eruh Baykan Kurtalan Şirvan
XI)Xarpêt Axin Baskîl Depe Keban Meden Mîyaran Pali Qowancîyan Sivrice Xulaman	XI)Elazığ Ağın Baskil Karakoçan Keban Maden Arıcak Palu Kovancılar Sivrice Alacakaya

2.23.Nameyê Welatan, Dewletan û Paytextan

Tîya de vêşane (zafane) nameyê dewletan û paytextanê înan nusîyayê labelê nameyê tayê welatanê bêdewletan yan zî welatanê otonoman zî nusîyayê.

2.23.1.Afrîka

kirmanckî	îngilizkî
dewlete/welat, paytext	dewlete/welat, paytext
1. Afrîkaya Başûrî, Pretorya	1. South Africa, Pretoria
2. Afrîkaya Mîyanêne, Bangî	2. Central African Republic, Bangui
3. Angola, Lûanda	3. Angola, Luanda
4. Benîn, Porto-Novo	4. Benin, Porto-Novo
5. Botswana, Gaborone	5. Botswana, Gaborone
6. Brundî, Bujumbura	6. Brundi, Bujumbura
7. Bûrkîna Faso/Voltaya Corêne, Wagadûgû	7. Burkina Faso, Ouagadougou
8. Çad, Ncamena	8. Chad, N’Djamena
9. Cezayîr, Cezayîr	9. Algeria, Algiers
10. Cîbûtî, Cîbûtî	10. Djibouti, Djibouti
11. Erître, Asmara	11. Eritrea, Asmara
12. Etyopya, Addîs Ababa	12. Ethiopia, Addis Ababa
13. Gabon, Lîbrvîl	13. Gabon, Libreville
14. Gambîya, Banjûl	14. The Gambia, Banjul
15. Gana, Akkra	15. Ghana, Accra
16. Gîne, Konakrî	16. Guinea, Conakry
17. Gîneya Bîssaoyî, Bîssao	17. Guinea-Bissao, Bissau
18. Gîneya Ekwatore, Malabo	18. Equatorial Guinea, Malabo
19. Kamerûn, Yaûnde	19. Cameroon, Yaoundé
20. Kenya, Naîrobî	20. Kenya, Nairobi
21. Kongo (Zaîre), Kînşasa	21. Congo (Zaire), Kinshasa
22. Kongo-Brazzavîlle, Brazzavîlle	22. Congo, Brazzaville
23. Lîberya, Monrovya	23. Liberia, Monrovia
24. Lîbya, Trablûsê Rojawanî	24. Libya, Tripoli
25. Madagaskar, Antananarîvo	25. Madagascar, Antananarivo
26. Malawî, Lîlongwe	26. Malawi, Lilongwe
27. Malî, Bamako	27. Mali, Bamako
28. Marok (Fas), Rabat	28. Morocco, Rabat
29. Misir, Qahîre	29. Egypt, Cairo
30. Morîtanya, Nûakşot	30. Mauritania, Nouakchott
31. Mozambîk, Mapûto	31. Mozambîque, Maputo
32. Namîbya, Wîndhûk	32. Namibia, Windhoek
33. Nîjer, Nîyamey	33. Niger, Niamey
34. Nîjerya, Abuja	34. Nigeria, Abuja
35. Rwanda, Kîgalî	35. Rwanda, Kigali
36. Sehraya Rojawanî, El-Eyûn	36. Western Sahara, El-Aaiún
37. Senegal, Dakar	37. Senegal, Dakar
38. Sîyerra Leone, Frîtawn	38. Sierra Leone, Freetown
39. Somalya, Mogadîşû	39. Somalia, Mogadishu
40. Sûdan, Xertûm	40. Sudan, Khartoum
41. Tanzanya, Dodoma	41. Tanzania, Dodoma
42. Togo, Lome	42. Togo, Lomé
43. Tûnis, Tûnis	43. Tunisia, Tunis
44. Ûganda, Kampala	44. Uganda, Kampala
45. Zambîya, Lûsaka	45. Zambia, Lusaka
46. Zîmbabwe, Harare	46. Zîmbabwe, Harare

2.23.2.Amerîka

kirmanckî	îngilizkî
dewlete/welat, paytext	dewlete/welat, paytext
1. Arjantin, Buenos Aîres	1. Argentina, Buenos Aires
2. Belîz, Belmopan	2. Belize, Belmopan
3. Bolîvya, Sukre	3. Bolivia, Sucre
4. Brezîlya, Brezîl	4. Brazil, Brasilia
5. Dewletê Yewbîyayeyî yê Amerîka, Waşîngtin	5.United States of America, Washington
6. Domînîk, Santo Domîngo	6. Dominican Republic, Santo Domingo
7. Ekwador, Kuîto	7. Ecuador, Quito
8. Girawê Falklandî, Stanley	8. Falkland Islands, Stanley
9. Guatemala, Guatemala City	9. Guatemala, Guatemala City
10. Guyana, Corctawn	10. Guyana, Georgetown
11. Guyana Fransa, Kayen	11. French Guiana, Cayenne
12. Haîtî, Port-o-Prens	12. Haiti, Port-au-Prince
13. Hondûras, Tegucîgalpa	13. Honduras, Tegucigalpa
14. Jamaîka, Kîngston	14. Jamaica, Kingston
15. Kanada, Ottawa	15. Canada, Ottawa
16. Kolombîya, Bogota	16. Colombia, Bogotá
17. Kosta Rîka, San Jose	17. Costa Rica, San José
18. Kuba, Havana	18. Cuba, Havana
19. Meksîka, Meksîko City	19. Mexico, Mexico City
20. Nîkaragua, Managua	20. Nicaragua, Managua
21. Panama, Panama City	22. Panama, Panama City
22. Paragûay, Asunsîyon	23. Paraguay, Asunción
23. Perû, Lîma	24. Peru, Lima
24. Salvador, San Salvador	25. El Salvador, San Salvador
25. Surînam, Paramarîbo	26. Suriname, Paramaribo
26. Şîlî, Santîyago	21. Chile, Santiago
27. Ûrûgûay, Montevîdeo	27. Uruguay, Montevideo
28. Venezuela, Karakas	28. Venezuela, Caracas

2.23.3.Asya

kirmanckî	îngilizkî
dewlete/welat, paytext	dewlete/welat, paytext
1. Armenîstan, Erîwan	1. Armenia, Yerevan
2. Azerbaycan, Baku	2. Azerbaijan, Baku
3. Bahreyn, Manama	3. Bahrain, Manama
4. Bengladeş, Dakka	4. Bangladesh, Dhaka
5. Bîrmanya (Bûrma), Rangûn	5. Burma, Rangoon (Yangon)
6. Bûtan, Thîmbu	6. Bhutan, Thimphu
7. Çeçenîstan, Groznî	7. Chechenia, Grozny
8. Çîn, Pekîn	8. China, Beijing (Peking)
9. Efxanîstan, Kabul	9. Afghanistan, Kabul
10. Erebîstanê Seûdî, Rîyad	10. Saudi Arabia, Riyadh
11. Fîlîpîn, Manîla	11. Philippines, Manila
12. Gurcîstan, Tiflîs	12. Georgia, Tbilisi
13. Hindîstan, Delhî	13. India, New Delhi
14. Îndonezya, Jakarta	14. Indonesia, Jakarta
15. Îran, Tehran	15. Iran, Tehran
16. Îraq, Bexdad	16. Iraq, Baghdad
17. Îsraîl, Quddus	17. Israel, Jerusalem
18. Japonya, Tokyo	18. Japan, Tokyo
19. Kaledonyaya Newîye, Nûmeya	19. New Caledonia, Nouméa
20. Kamboçya, Phnom Penh	20. Cambodia (Kampuchea), Phnom Penh
21. Koreya Başûrî, Seûl	21. South Korea, Seoul
22. Koreya Vakurî, Pîyongyang	22. North Korea, Pyongyang
23. Kurdîstan	23. Kurdistan
24. Kuweyt, Kuweyt	24. Kuwait, Kuwait
25. Laos, Vîyangşan	25. Laos, Vientiane
26. Lubnan, Beyrûd	26. Lebanon, Beirut
27. Maldîv, Male	27. Maldives, Malé
28. Malezya, Kuala Lumpur	28. Malaysia, Kuala Lumpur
29. Mîreyîyê Ereban, Ebû Dabî	29. United Arab Emirates, Abu Dhabi
30. Moxolîstan, Ûlan Bator	30. Mongolia, Ulan Bator
31. Nepal, Katmandû	31. Nepal, Kathmandu
32. Ozbekîstan, Taşkent	32. Uzbekistan, Tashkent
33. Pakîstan, Îslamabad	33. Pakistan, Islamabad
34. Qazaxîstan, Akmola	34. Kasakhistan, Astana
35. Qeter, Doha	35. Qatar, Doha
36. Qibris, Lefkoşe	36. Cyprus, Nicosia
37. Qirxizîstan, Bîşkek	37. Kyrgyzstan, Bishkek
38. Sîngapûr, Sîngapûr	38. Singapore, Singapore
39. Srî Lanka, Kolombo	39. Sri Lanka, Colombo
40. Sûrîye, Şam	40. Syria, Damascus
41. Tacikîstan, Duşenbe	41. Tajikistan, Dushanbe
42. Tayland, Bangkok	42. Thailand, Bangkok
43. Taywan, Taypê	43. Taiwan, Taipei
44. Tirkîya, Anqara	44. Turkey, Ankara
45. Tirkmenîstan, Eşqabad	45. Turkmenistan, Ashkhabad
46. Uman, Mesqet	46. Oman, Muscat
47. Urdun, Emman	47. Jordan, Amman
48. Vîetnam, Hanoî	48. Vietnam, Hanoi
49. Yemen, Sena	49. Yemen, Sana’a

2.23.4.Ewropa

kirmanckî	îngilizkî
dewlete/welat, paytext	dewlete/welat, paytext
1. Albanya (Arnawudîstan), Tîrana	1. Albania, Tirana
2. Almanyaya Federale, Berlîn	2. Germany, Berlin
3. Andorra, Andorra-la-Vella	3. Andorra, Andorra-la-Vella
4. Awusturya, Vîyana	4. Austria, Vienna
5. Belçîka, Bruksel	5. Belgium, Brussels
6. Bosna-Hersek, Sarayevo	6. Bosnia-Hercegovina, Sarajevo
7. Bûlgarîstan, Sofya	7. Bulgaria, Sofia
8. Çekîstan, Prag	8. Czech Republic, Prague
9. Danîmarka, Kopenhag	9. Denmark, Copenhagen
10. Estonya, Tallîn	10. Estonia, Tallin
11. Faroarna	11. The Faroe Islands
12. Fînlanda, Helsînkî	12. Finland, Helsinki
13. Fransa, Parîs	13. France, Paris
14. Gronlanda, Godthab (Nuuk)	14. Greenland, Nuuk (Godthåb)
15. Hollanda, Amsterdam	15. The Netherlands, Amsterdam
16. Îngilîstan, Londra	16. United Kingdom, London
17. Îrlanda, Dublîn	17. Ireland, Dublin
18. Îslanda, Reykyavîk	18. Iceland, Reykjavik
19. Îtalya, Roma	19. Italy, Rome
20. Korsîka, Ajakkîyo	20. Corsica, Ajaccio
21. Letonya, Rîga	21. Latvia, Riga
22. Lîtvanya, Vîlnîyus	22. Lithuania, Vilnius
23. Lîxtinştayn, Vaduz	23. Liechtenstein, Vaduz
24. Luksembûrg, Luksembûrg	24. Luxembourg, Luxembourg
25. Macarîstan, Bûdapeşt	25. Hungary, Budapest
26. Makedonya, Uskup	26. Macedonia, Skopje
27. Malta, Valletta	27. Malta, Valletta
28. Moldova, Kîşînev	28. Moldova, Chisinau
29. Monako, Monako	29. Monaco, Monaco
30. Norweç, Oslo	30. Norway, Oslo
31. Polonya, Warşowa	31. Poland, Warsaw
32. Portugal, Lîzbon	32. Portugal, Lisbon
33. Romanya, Bûkarest	33. Romania, Bucharest
34. Rûsya, Moskova	34. Russia, Moscow
35. Rûsyaya Sipîye, Mînsk	35. Belorussia, Minsk
36. San Marîno, San Marîno	36. San Marino, San Marino
37. Sardînya, Kaylerî	37. Sardinia, Cagliari
38. Slovakya, Bratîslava	38. Slovakia, Bratislava
39. Slovenya, Lyublyana	39. Slovenia, Ljubljana
40. Spanya, Madrîd	40. Spain, Madrid
41. Swêd, Stokholm	41. Sweden, Stockholm
42. Swîs, Bern	42. Switzerland, Berne
43. Ukrayna, Kîev	43. Ukraine, Kiev
44. Xirvatîstan, Zagreb	44. Croatia, Zagreb
45. Yunanîstan, Atîna	45. Greece, Athens
46. Yûgoslavya, Belgrad	46. Yugoslavia, Belgrade

2.23.5.Okyanûsya

kirmanckî	îngilizkî
dewlete/welat, paytext	dewlete/welat, paytext
1. Awustralya, Kanberra	1. Australia, Canberra
2. Fîjî, Suva	2. Fiji, Suva
3. Girawa Solomonî, Honyara	3. Solomon Island, Honiara
4. Girawê Marşalî, Dalap-Ulîga-Darrît	4. Marshall Islands, Dalap-Uliga-Darrit
5. Kîrîbatî, Tarawa	5. Kiribati, Tarawa
6. Mîkroneyza, Palîkîr	6. Micronesia, Palikir
7. Nauru, Yaren	7. Nauru, Yaren
8. Zelandaya Newîye, Wellîngtin	8. New Zealand, Wellington
9. Papua-Gîneya Newîye, Port Moresbî	9. Papua New Guinea, Port Moresby
10. Samoaya Rojawanî, Apya	10. Western Samoa, Apia
11. Tonga, Nukualofa	11. Tonga, Nuku’alofa
12. Tuvalu, Fongafale	12. Tuvalu, Fongafale
13. Vanuatu, Port Vîla	13. Vanuatu, Port Vila

3.ZEMÎR (ADIL, ZAMİR)

3.1.Zemîrê Kesî (Zemîrê Şexsî)

Kirmanckî de di grûbê zemîrê kesî est ê:

3.1.1.Grûba Yewine

meylê kombîyayîşî	formê bînî	tirkî
ez	e	ben
ti	to, tû, tu	sen
o (n)	ew, aw, we, wi, wo, û, ay, yo, yû	o
a (m)	ya	o
ma	-	biz
şima	sima	siz
ê	yê, yî, î	onlar

3.1.2.Grûba Dîyine

meylê kombîyayîşî	formê bînî	tirkî
mi	min	ben
to	tû, tu	sen
ey (n)	yi, yê, hî, jey, ê, êy, êyî, ay	o
aye (m)	yê, ya, yay, ja, aya, ay, a	o
ma	man	biz
şima	şiman, sima	siz
înan	yîn, yînî, yîne, jînî, îna, îne, înê, înû, aynan, ayna, eyno	onlar

Yewna zemîrê kesî zî “xo” yo. Franskî de nê zemîrî ra “pronom personnel réfléchi” (bi tirkî “dönüşlülük zamiri”) vajîyeno. Kombîyayîşî formê “xo”yî tercîh kerd labelê sewbîna formê nê zemîrî zî est ê:

meylê kombîyayîşî	formê bînî	tirkî
xo	xwe, xwi, xwo, xu, ho, hu	kendi

3.1.3.Nusîyayîşê Çekuya “Xo”yî

Eke çekuya “xo”yî sey zemîrî bêro xebitnayîş yan zî karê refleksîfî (dönüşlü fiil) de ca bigîro, çekuyanê bînan ra cîya nusîyena. Nimûneyî:

meylê kombîyayîşî	tirkî
Cinîke lajê xo berd.	Kadın oğlunu götürdü.
Xo ver de nîyade!	Önüne bak!
O xo ver o dano.	O kendiliğinden veriyor.
O xo ver ro dano.	O direniyor.
Xo bi xo qisey keno./Xo bi xo qalî keno.	Kendi kendine konuşuyor.
“Kerge awe wena, xo ra cor Homayî ra ewnîyena.”	“Tavuk [bile] su içer, yukarıdaki Tanrı’ya bakar.”
ruhê xo teslîm kerdene	ruhunu teslim etmek, vefat etmek
awe xo ro kerdene	su dökünmek, duş almak
xo mîyane ra bestene	beline bağlamak
xo ser de kerdene	1-kafaya dikmek, iştahla içmek 2-[giysi] çıkarmak
xo ser o bîyene	dinç olmak, sağlığı yerinde olmak
xo ser ro kerdene	kendi başına dökmek

Seke aseno, no karo peyên çar çekuyan ra virazîyayo û nînan ra “xo” zemîr, “ser” [sere] name, “ro” peyedat (artedat), “kerdene” kar o; tîya de “xo” cîya nusîyayo. Labelê tayê çekuyanê pêrabesteyan de “xo” û çekuya bîne pîya (yewbinîrabeste) nusîyenê. Nimûneyî:

meylê kombîyayîşî	tirkî
xora	zaten
xoser	bağımsız
xoserîye, xoserî	bağımsızlık

gênê.

3.2.Zemîrê Nîşanî (Zemîrê Îşaretî)

Zemîrê nîşanî, ê zemîrî yê ke, gama ke mêrdim çîyêk yan zî çîyan îşaret keno cayê nameyê ci

3.2.1.Semedê Nêzdî

meylê kombîyayîşî	formê bînî	tirkî
no (n) No vano.	nû, eno, enû, eni, ino, ini, in	bu Bu söylüyor.
na (m) Na vana.	ena, ina, hena	bu Bu söylüyor.
nê (zh) Nê vanê.	nî, enî, inî, enê, inê	bunlar Bunlar söylüyorlar.

halê xoserî (nominatif, rectus) de

halê anteyî (oblîkî) de

meylê kombîyayîşî	formê bînî	tirkî
ney (n) Ney va.	nê, enî, inî, enê, inê	bu Bu söyledi.
naye (m) Naye va.	nay, ena, enay, enê, ina, inay, iney, inê, inêy, hena	bu Bu söyledi.
nînan (zh) Nînan va.	nîna, nînû, nayîne, enîyan, enîyûn, inîyan, inûn, inîn, îno, ino	bunlar Bunlar söylediler.

3.2.2.Semedê Dûrî

halê xoserî de

meylê kombîyayîşî	formê bînî	tirkî
o (n) O vano.	ew, ewi, hew, aw, awi, ay, û	o O söylüyor.
a (m) A vana.	eya, aya	o O söylüyor.
ê (zh) Ê vanê.	î, eyî, heyî, ay	onlar Onlar söylüyorlar.

halê anteyî (oblîkî) de

meylê kombîyayîşî	formê bînî	tirkî
ey (n) Ey ra vaje.	ay, ayî	o Ona söyle.
aye (m) Aye ra vaje.	ay, aya, ayay, eya	o Ona söyle.
înan (zh) Înan ra vaje.	aynan, ayna, aynon, ayno	onlar Onlara söyle.

3.2.3.Rastnuştişê Zemîranê Nîşanî “Ney” û “Ey”

Cayê zemîranê îşaretî yê “ney” û “ey” de nuştişê “neyî”, “eyî” rast nîyo. Çunke formê anteyê (oblîkê) nê zemîran xora “ney” û “ey” ê.

rast	xelet	tirkî
Ney ra vaje.	Neyî ra vaje.	Buna söyle.
Defterê ney est o.	Defterê neyî est o.	Bunun defteri var.
Ey ra mevaje.	Eyî ra mevaje.	Ona söyleme.
Defterê ey çin o.	Defterê eyî çin o.	Onun defteri yok.

3.4. Zemîrê Wayîrîye (İyelik Zamiri)

Kirmanckî de zemîrê wayîrîye, “yê” yo. No zemîr seba nêrî, makî, yewhûmar û zafhûmarî eynî yo, nêvurîyeno.

meylê kombîyayîşî	formê bînî	tirkî
seba nêrî
yê	ê, ey
yê mi	ê mi, ey mi	benimki, benim
No yê Roşanî yo.	No ê/ey Roşanî yo.	Bu Roşanınkidir.
seba makî
yê	ê, ey
yê mi	ê mi, ey mi	benimki, benim
Na yê Roşanî ya.	Na ê/ey Roşanî ya.	Bu Roşanınkidir.
seba zafhûmarî
yê	ê, ey
yê mi	ê mi, ey mi	benimkiler
Nê yê Roşanî yê.	Nê ê/ey Roşanî yê.	Bunlar Roşanınkilerdir.

Di Tewirî “yê”

Kirmanckî de di tewirî “yê” est ê:
Nînan ra yew wezîfeyê zemîrê wayîrîye vîneno ke ma cor ra behs kerd.
Yewna “yê”, îzafeya rêzilkî (zincirleme tamlama) de est o. No, partîkelê dîyarkerdişî yo (particule déterminative). Seke nimûneyanê cêrênan ra fehm beno, no “yê” seba nêrî û zafhûmarî yo labelê seba makî beno “ya”.

meylê kombîyayîşî	meylê kombîyayîşî (nimûneyî)	tirkî
seba nêrî
yê	kombîyayîşê ziwanî yê unîversîte	üniversitenin dil toplantısı
	karê peyên yê grûba ma	grubumuzun son işi
seba makî
ya	deyîra kayî ya palîyijan	Paluluların oyun türküsü
	Grûba Xebate ya Vateyî	Vate Çalışma Grubu

seba zafhûmarî
yê	karê peyênî yê grûba ma	grubumuzun son işleri
	deyîrê kayî yê palîyijan	Paluluların oyun türküleri
	cezayê înan yê neweyî	onların yeni cezaları

4.SIFET (SIFAT)

4.1.Tayê Rengî

meylê kombîyayîşî	formê bînî	tirkî
çeqer, -e	-	sarı
hewz, -e	sewz, -e	yeşil
kesk, -e	-	yeşil
kewe, -ye(2)	kêwe, kewîye, kewo, kiho, kuhe, kûhe	mavi
qer, -e	-	siyah, kara
qeweyî, -ye	rengê qehwî, rengê qawî	kahverengi
sipî, -ye	sipe, sipê, sipye	beyaz, ak
sîs, -e	şîs, -e	beyaz, ak
sîya, -ye	şîya, şa	siyah, kara
sûr, -e	sur, -e	kırmızı
şalên, -e	şalîn, -i	kahverengi
zerd, -e(3)	zer, zerk	sarı
zergûn, -e(4)	zergun, -e	yeşil

4.2.Sifetê Nîşanî

4.2.1.Semedê Nêzdî

halê xoserî de

meylê kombîyayîşî	formê bînî	tirkî
no (n) No lajek vano.	nû, eno, enû, eni, ino, ini, in, na	bu Bu oğlan söylüyor.
na (m) Na kêneke vana.	ena, ina, hena	bu Bu kız söylüyor.
nê (zh) Nê lajekî vanê. Nê kênekî vanê.	nî, enî, inî, enê, inê, na	bunlar Bu oğlanlar söylüyorlar. Bu kızlar söylüyorlar.

halê anteyî (oblîkî) de

meylê kombîyayîşî	formê bînî	tirkî
nê (n) Nê lajekî ra vaje.	enê, enî, inî, na	bu Bu oğlana söyle.
na (m) Na kêneke ra vaje.	ena, ina, hena	bu Bu kıza söyle.
nê (zh) Nê lajekan ra vaje. Nê kênekan ra vaje.	nî, enî, inî, enê, inê, na	bunlar Bu oğlanlara söyle. Bu kızlara söyle.

4.2.2.Semedê Dûrî

halê xoserî de

meylê kombîyayîşî	formê bînî	tirkî
o (n) O lajek vano.	ew, ewi, aw, hew, ay, û	o O oğlan söylüyor.
a (m) A kêneke vana.	haw, eya, aya	o O kız söylüyor.
ê (zh) Ê lajekî vanê. Ê kênekî vanê.	î, eyî, heyî, ay	onlar O oğlanlar söylüyor. O kızlar söylüyorlar.

halê anteyî (oblîkî) de

meylê kombîyayîşî	formê bînî	tirkî
ê (n) Ê lajekî ra vaje.	ay, î	o O oğlana söyle.
a (m) A kêneke ra vaje.	eya, aya	o O kıza söyle.
ê (zh) Ê lajekan ra vaje. Ê kênekan ra vaje.	î, eyî, heyî, ay	onlar O oğlanlara söyle. O kızlara söyle.

4.3.Hûmarnameyî

Kirmanckî de hûmarnameyî (sayı sözcükleri) fek ra fek cîya vajîyenî. Tercîhê kombîyayîşî û formê bînî wina yê:

meylê kombîyayîşî	formê bînî
1 yew	yow, yo, jew, jû, ju, zew, zû, zu
2 di	du, didi, dudu
3 hîrê	hîre, hîri, hîrye
4 çar	çehar, çihar, çeher, çîyer, çer, çor
5 panc	panj, ponc, pûnc, ponz
6 şeş	ses
7 hewt	hawt, howt, hot
8 heşt	heyşt
9 new	now, no
10 des	-
11 yewendes	yewndes, yowndes, yondes, yondas, zûyes; des î yiw, des û jû, des û jew, des û zû
12 diwês	duyes, duyês; des û di, des û didi, des î di
13 hîrês	hîres, hîryes; des û hîrê, des û hîre, des û hîri, des î hîrê
14 çarês	çares; des û çar, des û çihar, des î çeer
15 pancês	poncês, pûncês; des û panc, des û ponz, des î pûnc
16 şîyês	şîyes, sêyês; des û şeş, des û ses, des î seş
17 hewtês	howtês, hotês; des û hewt, des û hot, des û huwt
18 heştês	heyştês; des û heşt, des î heşt
19 newês	newîyes, newyes, nêwyes, nebîyes, nebyes; des û new, des î niw
20 vîst	vîşt
30 hîris	hîriş
40 çewres	çewreş, çores, çoras
50 pancas	poncas, pûncas
60 şeştî	şêst, şest, şêştî, şêşt, şeyştî
70 hewtay	hawtay, hotay, hotayê
80 heştay	hêştay, hêştayê, heyştay
90 neway	newayê, noway
100 se	-
200 di sey	di sê
300 hîrê sey	hîri sey, hîr sey, hîr sê
400 çar sey	çar sê, çeher sey, çer sey
500 panc sey	pan sey, ponc sey, pon sey, pûn sey
600 şeş sey	şeş sê, ses sey
700 hewt sey	howt sey, hot sey, hot sê
800 heşt sey	heyşt sey, hêşt sey, heşt sê
900 new sey	now sey, no sey, no sê
1000 hezar	henzar, hinzar, honzar, hûnzar, hazar, himzar
1000 000 mîlyon	mîlun
1000 000 000 mîlyar	mîlar

Nimûneyî:
1925 hezar û new sey û vîst û panc 1938 hezar û new sey û hîris û heşt 1997 hezar û new sey û neway û hewt 2005 di hezarî û panc
1567849 yew mîlyon û panc sey û şeştî û hewt hezarî û heşt sey û çewres û new

a)Kirmanckî de hûmarnameyî heme (pêro) nêrî yê.

Nimûne: 1, 7, 10, 40.
-No çi yo?

-No yew o, no hewt o, no des o, no zî çewres o. Yewê aşme, hewtê aşme, desê aşme, vîstê aşme. Çewresê Paksar û Polatî tê kewtîy.
Dewa ma de se ra neway û newê kênekan nêşîbîy wendegeh.

“Êro hot o, hot o, hot o; wî dayê, wî dayê
Êro hot o, hot o, hot o; wî leyro, Huznayê.” (Malmîsanij, Folklorê Ma ra Çend Numûney, r. 29)
“Erê, -wilay mi va- “şeş o”, lo, to va “şeş o”. Erê, wilay şeş o, şeş o, lo ez nêweş o.
Erê, wilay ez nêweşê lo beşna weş o.” (Malmîsanij, Folklorê Ma ra Çend Numûney, r. 80)

Serrî bi reqeman yan zî bi herfan nusîyenî. Nimûne:

meylê kombîyayîşî	formê bînî	tirkî
serra 1925î	serra 1925ine	1925 yılı
serra 1938î	serra 1938ine	1938 yılı
serra hezar û new sey û vîst û pancî	serra hezar û new sey û vîst û pancine	bin dokuz yüz yirmi beş yılı
serra hezar û new sey û hîris û heştî	serra hezar û new sey û hîris û heştine	bin dokuz yüz otuz sekiz yılı

b)Eke seba peran ûsn. vajîyo, hûmarname bi formê makî vajîyeno.

Nimûne:
Dilşa yew hezarine, yew seyine û yew desine day mi. (Dılşa bana bir binlik [bin liralık], bir yüzlük ve bir onluk verdi.)

4.3.1.Hûmarnameyê Rêzkî (Sıra Sayılar)

Hûmarnameyê bingeyî (asıl sayılar) tayê fekan de bi peygirê “-in”î tayê fekan de zî bi peygirê “- în”î benê hûmarnameyê rêzkî (sıra sayılar). Meylê kombîyayîşî formê bi “-in”î ser o yo. Mavajî “çar”, beno “çarin” (n) û “çarine” (m).

kirmanckî	tirkî
1. yewin, -e	birinci
2. dîyin, -e	ikinci
3. hîrêyin, -e	üçüncü
4. çarin, -e	dördüncü
5. pancin, -e	beşinci
6. şeşin, -e	altıncı
7. hewtin, -e	yedinci
8. heştin, -e	sekizinci
9. newin, -e	dokuzuncu
10. desin, -e	onuncu
11. yewendesin, -e	onbirinci
12. diwêsin, -e	onikinci
13. hîrêsin, -e	onüçüncü
14. çarêsin, -e	ondördüncü
15. pancêsin, -e	onbeşinci
16. şîyêsin, -e	onaltıncı
17. hewtêsin, -e	onyedinci
18. heştêsin, -e	onsekizinci
19. newêsin, -e	ondokuzuncu
20. vîstin, -e	yirminci
30. hîrisin, -e	otuzuncu
40. çewresin, -e	kırkıncı
50. pancasin, -e	ellinci
60. şeştîyin, -e	altmışıncı
70. hewtayin, -e	yetmişinci
80. heştayin, -e	sekseninci
90. newayin, -e	doksanıncı
100. seyin, -e	yüzüncü
500. pancseyin, -e	beşyüzüncü
700. hewtseyin, -e	yediyüzüncü
900. newseyin, -e	dokuzyüzüncü
1000. hezarin, -e	bininci
1000 000. mîlyonin, -e	milyonuncu
1000 000 000. mîlyarin, -e	milyarıncı

Hûmarnameyê rêzkî, cayê herfan de ge-ge bi hûmaran (sayılar) zî nusîyenî. Eke hûmarêke dima nuqta ronîyaye, a hûmare bena hûmara rêzkî. Nimûne:

Kirmanckî bi herfan	Kirmanckî bi hûmaran	Tirkî
yew	1	bir
yewin, -e	1.	birinci
vîst	20	yirmi
vîstine	20.	yirminci

de.

Wendekarî verê mektebî de rêz bîy. Bengîn rêza vîst û çarine de yo, Şarîbane yê vîst û pancine

Wendekarî verê mektebî de rêz bîy. Bengîn rêza 24. de yo, Şarîbane yê 25. de. Seba serran (tarîxan) hûmarnameyê rêzkî wina nusîyenî:

meylê kombîyayîşî	formê bînî	tirkî
serra 1925.	serra 1925ine	1925. yıl
serra 1938.	serra 1938ine	1938. yıl
serra 1983.	serra 1983yine	1983. yıl
serra hezar û new sey û vîst û pancine	serra hezar û new sey û vîst û pancîne	bin dokuz yüz yirmi beşinci yıl
serra hezar û new sey û hîris û heştine	serra hezar û new sey û hîris û heştîne	bin dokuz yüz otuz sekizinci yıl
serra hezar û new sey û heştay û hîrêyine	serra hezar û new sey û heştay û hêriyîne	bin dokuz yüz seksen üçüncü yıl

4.4.Nuştişê Partîsîpê Makî û Zafhûmarî

“Partîsîp”anê ke tîya de behsê înan beno ra franskî de “participe passé” yan zî “adjectif verbal”, tirkî de “sıfat-fiil, ortaç” vajîyeno.

meylê kombîyayîşî	formê bînî	tirkî
A wendîye ya./A wenda ya./A wendê ya.	A wenda a./A wenda wa.	O tahsillidir.
Ê wende yê.	Ê wendeyî yê./Ê wende yî./ Ê wend ê.	Onlar tahsillidirler.

Seke aseno, kopula ra ver partîsîpo zafhûmar zî bi formê yewhûmarî nusîyeno; zafmûmarîya ey kopula ra û karî ra fehm bena. Yanî cumleya peyêne de “yê” seba zafhûmarî yo, coka merdim fehm keno ke partîsîp (yanî “wende”) bi formê yewhûmarî yo la zafhûmarîye îfade keno.

4.5.Nuştişê Çekuya “Her” û “Heme”yî

meylê kombîyayîşî	formê bînî	tirkî
her	hir, hur, wir, wur	her
her yew	her go, her gû, her gi, her g’, hir g’, wir yew, wir go, wir gû	her bir, her biri
her di	hur di, hur dî, wir di, wir dî, wir d’, wur di, wur dî	her iki
her dîyan, her dîyine	hur dêna, hur dimêna, hur demêna, hur dimîn, hur dimîna, hur dimîne, hur demîne, hur dîn, hur dêmîna, wir dînî, wirnan, wirna, wur dînî, wurna	her ikisi
her hîrê, heme hîrê, hîrê heme	hîrême	her üç
her hîrine, heme hîrine, hîrê hemîne	hîrêmîna, hîremêna, hîremîna, hîremîne	her üçü
her çar heme çar, çar heme	hur çar, wir çar, wur çar çareme, çihar heme	her dört
her çarine, heme çarine, çar hemîne	çaremîna, çarêmêna, çaremêne, çoremêna, çoremîne	her dördü
her panc, heme panc, panc heme		her beş
her pancine, heme pancine, panc hemîne		her beşi
her kes	wir kes	herkes
her roje	her roj, wir ro	her gün

5.EDAT (İLGEÇ, EDAT)

Kirmanckî de edatî hîrê çeşîtî yê û çekuyanê bînan ra cîya nusîyenê. Tîya de ma çend nimûneyan nusenî:

5.1.Veredat (Önedat)

5.1.1.bi

Edatê “bi”, ca ra ca cîya vajîyeno. Sey “bi”, “be”, “ve”, “ebi”, “ebe”, “eve”. Kombîyayîşî nînan ra “bi” tercîh kerd. Nimûneyî:

kirmanckî	tirkî
bi	ile
Bi qeleme nuşt.	Kalemle yazdı.
Bi dest werd.	Elle yedi.
Bi peranê xo erînayo.	Parasıyla satın almış.
bi	-e
Ez şina bi Dîyarbekir.	Diyarbekir’e gidiyorum.
Yeno bi dewe.	Köye gelir.

“Bi”ya ke veredat (önedat) o, cîya nusîyena labelê “bi”ya ke rolê vergirî (önek) vînena pîya (pêra) nusîyena. Yanî, eke “bi-” çekuyêk ra ver bêro û sifet virazo, “bi-” û çekuya ke dima yena pîya nusîyenê. Nimûneyî:

kirmanckî	tirkî
bi-	-lı
biaqil, -e	akıllı
biqewet, -e	kuvvetli
biveng, -e	sesli

5.1.2.bê

Ma bê to nêşinê. (Biz sensiz gitmeyiz.)
O bê wendiş ranêkewtinî. (O okumadan uyumazdı.)
Seke cor ra aseno, “bê”ya ke veredat (önedat) o, cîya nusîyena. Labelê seke cêr ra aseno, “bê-”ya ke rolê vergirî vînena pîya nusîyena. Yanî, eke “bê-” çekuyêk ra ver bêro û sifet virazo, “bê-” û çekuya ke dima yena pîya nusîyenê. Nimûneyî:

kirmanckî	tirkî
bêaqil, -e	akılsız
bêbext, -e	kalleş
bêçare (n), bêçara (m), bêçarîye (m)	çaresiz, biçare
bêkar, -e	işsiz
bêkes, -e	kimsesiz
bênamûs, -e	namussuz
bêsol, -e	tuzsuz
bêşeref, -e	şerefsiz
bêveng, -e	sessiz

5.1.3.se, sey

Kombîyayîşî formê “se” û “sey”î tercîh kerdo labelê seke cêr ra aseno, edatê “se”/“sey”î ca ra ca cîya vajîyeno.

meylê kombîyayîşî	formê bînî	tirkî
se	ze, heze, je	gibi
sey	zey, hezey, hezê, sê,zê, jê	gibi, kadar
Xortî sey camêrdan xo ver ro da.		Delikanlı erkekçe/yiğitçe direndi.
Ez sey to nîya.		Ben senin gibi/kadar değilim.
A sey yew vila pulisîyaya bî.		O solgun bir çiçek gibiydi.
Sipî yo se vewre.		Kar gibi beyazdır.
Hende nemr o ke, se peme.		O kadar yumuşak ki, pamuk gibi.

5.1.4.pê

meylê kombîyayîşî	formê bînî	tirkî
pê	pey	ile
Pê otobuse ame.	Pey otobuse ame.	Otobüsle geldi.
Pê pereyan gureyê xo viraşto.	Pey peran gurey xo viraşto.	Parayla işini yapmış.
To pê qalanê xo zerrîya ey şikite.	To pey qalanê xo zerrîya ey şikite.	Sözlerinle onun kalbini kırdın.

5.1.5.ver bi

Ez şina ver bi Dîyarbekir. (Diyarbekir’e doğru gidiyorum.)
Ez peykanî şona la o zî ver bi mi yeno. (Ben gerisin geri gidiyorum fakat o da bana doğru geliyor.)

5.2.Peyedat (Artedat)

5.2.1.rê

Tayê fekan de cayê “rê”yî de “rî”, “ri”, “re” yan zî “r” vajîyeno. Kombîyayîşî nê forman ra “rê” tercîh kerdo. Nimûneyî:

meylê kombîyayîşî	formê bînî	tirkî
rê	rî, ri, re, r’	-e
Kamî rê?	Komî rî?/Kûmî ri?	Kime?
mi rê	mi rî, mi re, mi r’	bana
Wa to rê xeyrên bo.	Wa to rî xêrên bo.	Sana hayırlı olsun.

5.2.2.r’

Tayê vateyan de kopula û “r” pîya vajîyenê labelê nuştiş de ganî no “r” cîya binusîyo. Nimûne: Lajek uca r’ o. (Oğlan ordadır.)
Na cumle de “uca” zerf a, “o” kopula, “r” zî peyedat o. No “r” eslê xo de yew çeku ya labelê kilm bîyo, tena sey yew herfe mendo, coka cîya nusîyeno. Seke nimûneyanê cêrênan de aseno, gama ke merdim lehçeyanê bînan yê kurdkî de muqayese keno, eslê nê “r”yî hîna weş fehm beno.
Çend nimûneyê bînî:

meylê kombîyayîşî	formê bînî	tirkî
uca r’ o	uca ro, uzaro	ordadır
uca r’ ê	uca rê, uzarê	ordadırlar
dime r’ o	dime ro, dimero	peşindedir, arkasındadır
dime r’ a	dime ra, dimera	peşindedir, arkasındadır
dime r’ ê	dime rê, dimerê	peşindedirler, arkasındadırlar

Muqabilê nê “rê” û “r”yî -ke cor ra ma behsê înan kerd- kurmanckî (kirdaskî) de “li”, kurdkîya mîyanêne (sorankî) de “le” est o. Yanî no “r”yê kirmanckî nê lehçeyan de “l” yo. Muqayeseyanê cêrênan ra no vurîyayîş hîna weş bellî beno:

kirmanckî (zazakî)	kurmanckî (kirdaskî)	tirkî
rê, re, rî, r’, ra, era, ro	li
Uca r’ a. Uza r’ a.	Li wî cî ye.	Oradadır.
Dime r’ a.	Li dû ye./Li dûv e.	Peşindedir
Da mi ro./Mi ro da.	Li min da/xist.	Bana vurdu.
era dime kotene	li dû ketin	peşine düşmek
Kure ya?/Kura ya?	Li ku ye?	Nerededir?
Wêra ya./Weyre ya./Weyra ya.	Li wê ye.	Oradadır.
hure vîştene, hurê fîstene, werê fîştene, werê visteni	li hev xistin	karıştırmak
hurê dayene, werê dayene	li hev dan	(birbirine) karıştırmak
hurê ameyene, hurê amayene, werê ameyene, werê amayene	li hev hatin	barışmak
hurê ardene, werê ardene	li hev anîn	barıştırmak
Heywanî ko ra çerenî.	Heywan li çiyê diçêrin.	Hayvanlar dağda otlanıyorlar.

kirmanckî (zazakî)	kurdkîya mîyanêne (sorankî)	tirkî
rê, re, rî, r’, ra, era, ro	le
yê to ra	le hî to	seninkinden
înan ra di kesî	le wane du kes	onlardan iki kişi
vîr ra nêşî	le bîr neçû	unutmadı
Kure?/Kura?	Le kwê?	Nerede?
Wêra ya./Weyre ya./Weyra ya.	Le wê ye.	Oradadır.
Hewn ra werzên!	Le xew helsîn!	Uykudan kalkınız!(5)

5.2.3.de

meylê kombîyayîşî	formê bînî	tirkî
de	di, d’	-de
Lajek tenge de yo.	Lajek tengi d’ o./Lajek tengi di wo.	Oğlan dardadır.
Qeleme çanteyê mi de ya.	Qelem çûntey mi d’ a.	Kalem çantamdadır.
Dewe de çi est o, çi çin o?	Dow/do di çi est o, çi çinî yo?	Köyde ne var, ne yok?

5.2.4.der

meylê kombîyayîşî	formê bînî	tirkî
der	dir	-de
der o, der a	de ro, derro, der ro, dir o, diro	-dedir (içindedir)
Lajek keye der o.	Lajek keye dero/diro./Lajek keye de ro/di ro.	Oğlan evdedir.
Kêneke mekteb der a.	Keyneke mekteb dera/dira.	Kız okuldadır.

5.2.5.ra

Mi ra pey ame. (Benden sonra geldi.) To ra girewt. (Senden aldı.)
Ma ra va. (Bize söyledi.)
Ez semedê şima ra ameya. (Ben sizin için geldim.) Lajekî lewe kêneke ra day. (Oğlan kızı öptü.)

5.2.6.ro

Şiwanî bizê xo deşte ro ney, ko ro berdî. (Çoban keçilerini ovadan değil, dağdan götürdü.)

Mêrdek nêrdîwane ro vejîya cor. (Adam merdivenden yukarı çıktı.)

5.2.7.ya

Mêrdek di xizmetkaran zî kênaya xo ya şaweno. (Adam iki hizmetçiyi de kızıyla gönderir.) Ez semedê şima ya ameya. (Ben sizin için geldim.)

5.2.8.a

Lajekî lewe kênek a day. (Oğlan kızı öptü.)

5.3.Veredat û Peyedat Pîya (Önedat ve Artedat Birlikte)

5.3.1.bi ... ra

Ez bi Roşanî ra şîya. (Roşan ile -birlikte- gittim.) Ez bi to ra ma pîya şonî. (Seninle birlikte gideriz.)

5.3.2.di ... de

Dewijî di camî de bîy. (Köylüler camideydiler.)
“Zey di Bedr û hem Huneyn de bo şehîd.” (Bedr ve Huneyn’de şehit olmuş gibi) (Mela Ehmedê Xasî)
“Yo hevalê min di cennet de mudam.” (O cenette sürekli arkadaşım.) (Mela Ehmedê Xasî)
“Ez di no hal di bîyan, amey, min dî” (Ben bu haldeydim, geldiler, gördüm) (Usman Efendîyo
Babij)
“Ey di textê Ehmedî di ya Xuda!” (Onu Ehmed’in tahtında, ey Tanrı!) (Usman Efendîyo Babij)

5.3.3.ede ... de

“Xidê Momid, ede raya trêna Erzingan de tasaron bî.”
“Tayê cênî, cûwamêrd, domon, eskeronê şuwarû day arê, ede Korta Hêmz de bêrd.” “Hen eve o qêyde ede dustê bononê Çê Ferê Bilêj de bî vînd şî.”
“Çiqas bon, ede o Estemol de, cawonê bînû de, hemêgê ma ra amê virastene nîno hesavkerdene.” “Naye ser o ez niştûne ro taxsî, tekit û şûne Hêyder Pasa (Haydar Paşa), mi ede trêne de
pêguret.”(6)

5.3.4.a ... ra

Lajek çinayanê xo dano a xo ra. (Oğlan giysilerini giyiyor.)

5.3.5.beyntarê ... de

Beyntarê min û ey de çîyêko xirab çin bi. (Onunla aramızda kötü bir şey yoktu.)

5.3.6.bi ... ya/bi ... a

Mêrdek bi yew cenî ya ameyo. (Adam bir kadınla gelmiş.) Ti zî bi min a bê. (Sen de benimle gel.)

5.3.7.bi ... bê/ebi ... bê

Kêneke bi fek bê xo vato./Keyneki ebi fek bê xwi vato. (Kız kendi ağzıyla söylemiş.)

5.3.8.peyê ... ra

Mêrdek peyê berî ra vejîya. (Adam kapının arkasından çıktı.)

6.BESTOXÎ (BAĞLAÇLAR)

6.1.Çend Bestoxî

6.1.1.eke

Cayê çekuya “eke” de, tayê fekan de nê varyantî est ê: ek, eke, ekê, eki, eg, heki, ke, ki, ku.

meylê kombîyayîşî	tirkî
eke	eğer
Biko, eke ti zanî vaje eke ti nêzanî biperse.	Oğul, biliyorsan söyle, bilmiyorsan sor.
Eke a kêneke bêra ez zî yena.	Eğer o kız gelirse ben de gelirim.
Eke ti nêzanî ti çi rê nusenî, ti mecbur î ke binusî?	Bilmiyorsan neden yazıyorsun, yazmak zorunda mısın?

6.1.2.ke

Cayê çekuya “ke” de tayê fekan de nê varyantî est ê: gi, go, ig, ik, ki, ko, ku, kû.

meylê kombîyayîşî	tirkî
ke	ki
Ti mevaje ke zurî keno.	Meğer yalan söylüyormuş.
Çîyo ke ez zana ti zî zanî.	Benim bildiğimi sen de biliyorsun.
Xorto ke yeno birayê min o.	Gelen delikanlı kardeşimdir.
Mi nêwaşt ke a kêneke bêra.	O kızın gelmesini istemedim.
O ameyo tîya ke biwano.	O buraya okumak üzere gelmiş.
Şima vajîn ke ma zî vajê.	Siz söyleyin ki biz de söyliyelim.

6.1.2.1.“Ke” û Vîrgul

Tayê kesî mîyanê cumle de çekuya “ke” ra ver yan zî pey vîrgul ronanî labelê rewşa normale de ganî bestoxan dima vîrgul nêronîyo. Çunke bestoxî zî xora sey vîrgulî çekuyan û cumleyan pêra girê danê. Nimûne:

meylê kombîyayîşî	formê bînî	tirkî
Ez ameya ke ti zî bêrî.	Ez ameya ke, ti zî bêrî./ Ez ameya, ke ti zî bêrî.	Sen de gelesin diye geldim.

Bi bestoxanê “ke”, “labelê”/“la”, “û”yî çend nimûneyê bînî:
Ti mevaje ke birayê ey ameyo. (Meğer kardeşi gelmiş.) Vaje ke wa bimuso! (Söyle ki öğrensin!)
A wazena biwano ke hîna zaf bizano. (O daha çok bilmek için okumak istiyor.)
Ez ewro rew şîya wendegeh labelê mamosta nêamebi. (Bugün okula erken gittim fakat öğretmen gelmemişti.)
Ame, gamê ronişt, dima dest bi qiseykerdişî kerd û keyfê ma ard. (Geldi, birazcık oturdu, sonra konuşmaya başladı ve bizi neşelendirdi.)

Tayê rewşan (halan) de “ke”yî ra pey yan zî ver vîrgul ronîyeno. Nimûneyî:
Par tîya de hende vewre varaybî ke, simerê dewijan zî heywanan rê nêvetbi. (Geçen yıl burada o kadar kar yağmıştı ki, köylülerin samanı da hayvanlara yetmemişti.)
A roje panc xortî, ke Kajîn zî înan ra yew bi, uca birîndar bîbîy. (O gün beş genç, ki Kajîn de onlardan biriydi, orada yaralanmışlardı.)

6.1.3.Nuştişê Tayê Bestoxanê ke Di-hîrê Çekuyan ra Virazîyayê

meylê kombîyayîşî	formê bînî
çend... hende...	çende… ende..., çindi… indi…
çi... çi...	-
çiqas... hende...	çiqas… ende, çiqas… indi, çiqaşî… honde…
çiqas ke... hende...	çiqas ki… indi…, çiqaşî ke… honde…
ge... ge...	gê… gê
ge-ge... ge-ge...	gê-gê... gê-gê...
ge-gane... ge-gane...	gê-gane… gê-gane…
ha... ha...	-
hem... hem...	him… him, him… himi…
ne... ne...	-
ne... ne zî...	ne... ne jî...
ne... ne kî...	ne... ne jî...
yan... yan...	ya… ya…
yan... yan zî...	ya... ya jî...
yan... yan kî...	ya... ya jî...

Tayê kesî gama ke nê bestoxan nusenî, beyntar de vîrgul ronanî labelê goreyê meylê kombîyayîşî bêvîrgul nusîyenê:

meylê kombîyayîşî	nuştişê bînî
Çend ez zana ti zî hende zanî.	Çend ez zana, ti zî hende zanî.
Çi cinî çi camêrd, heme amey.	Çi cinî, çi camêrd heme amey.
Ge ez yena ge ti yenî.	Ge ez yena, ge ti yenî.
Ge-ge ez yena ge-ge ti yenî.	Ge-ge ez yena, ge-ge ti yenî.
Ha ez ha ti, ferqê ma çin o.	Ha ez, ha ti, ferqê ma çin o.
Hem ez yena hem ti yenî.	Hem ez yena, hem ti yenî./Him ez yena, him ti yenî.
To ne wendo ne nuşto.	To ne wendo, ne nuşto.
Yan ez yena yan ti yenî.	Ya ez yena, ya ti yenî./Yan ez yena, yan ti yenî.

7.KAR (FÎÎL)

7.1.Mesderê Karî (Mesderê Fîîlî) û Nameyê Mesderî

Kirmanckî de peygirê mesderî “-ene”/“-yene”, “-îyayene” yan zî “-iş”/“-yîş” û “-îyayîş” o. Mesela “kerdene”/“kerdiş” (yapmak, yapma) û “dayene”/“dayîş” (yapmak, yapma). Seba ke ziwanê nuştişî de asanî bibo Kombîyayîşê ma, karê ke bi peygirê “-ene”/“-yene” û “-îyayene” qedîyênê sey mesderî (mastar); êyê ke bi “-iş”/“-yîş”, û “-îyayîş”î qedîyênê zî sey nameyî (ad, isim) qebul kerdî.

7.1.1.Mesderê Karî bi Peygirê “-ene”/“-yene” û “-îyayene”

Nimûneyî:

meylê kombîyayîşî	formê bînî	tirkî
-(y)ene	-(y)eni, -(y)êne, -(y)îne, -(y)en, -(y)in
berdene (berd + ene)	bardeni	götürmek
dayene (da + y + ene)	dayeni, dayêne, dayîne	vermek
bîyene	bîyayeni, bîyayêne, bîyayîne, bîyayen, bîyayin	olmak
gêrayene	geyrayêne	gezmek, dolaşmak
ronayene	ronayêne, rûnayîne	koymak, indirmek, yere bırakmak
şîyene	şîyayeni, şîyayêne	gitmek
zanayene	zanayine, zonayêne, zûnayîne	bilmek

-îyayene

-îyayene	-iyayêne, -îyayîne, -iyayîne
kişîyayene (kiş + îyayene)	kişiyayêne, kişîyayîne, kişiyayîne	öldürülmek
nusîyayene	nusiyayêne, nusîyayîne, nusiyayîne	yazılmak
vajîyayene	vajiyayêne, vajîyayîne, vajiyayîne	söylenmek

7.2.Nameyê Mesderî bi Peygirê “-iş”/“-yîş” û “-îyayîş”î

Nimûneyî:

meylê kombîyayîşî	formê bînî	tirkî
-iş, -(y)îş	-iş, -(y)iş
berdiş (berd + iş)	bardiş	götürme
dayîş (da + y+ îş)	dayiş	verme
gêrayîş	geyrayiş	gezme, dolaşma
ronayîş	rûnayiş	koyma, indirme, yere bırakma
zanayîş	zonayiş, zûnayiş	bilme

-îyayîş

-îyayîş	-iyayiş, -îyayiş, -iyayîş
kişîyayîş (kiş + îyayîş)	kişiyayiş, kişîyayiş, kişiyayîş	öldürülme
nusîyayîş	nusiyayiş, nusîyayiş, nusiyayîş	yazılma
vajîyayîş	vajiyayiş, vajîyayiş, vajiyayîş	söylenme

Nê corênan ra “-yîş” eslê xo de “-iş” o labelê gama ke herfa vengine dima “-iş” bêro, di venginî yenê têhet, o wext “y” sey herfa pêragirêdayene dekeweno mabênê înan û “-iş” beno “-yîş”. Yanî, cayê “-yiş”ê nameyê mesderî de ganî tim “-yîş” binusîyo.
Nimûne:
da + iş → daiş → da + y + îş = dayîş (bi tirkî “verme”)
gêra + iş→ gêraiş → gêra + y + îş = gêrayîş (bi tirkî “gezme”, “dolaşma”).

Labelê eke eslê karî bi herfa bêvenge (sessiz harf) biqedîyo, no “-iş” nevurîyeno. Nimûne: berd + iş = berdiş (bi tirkî “götürme”)
kerd + iş = kerdiş (bi tirkî “yapma”) ant + iş = antiş (bi tirkî “çekme”)

Herfa pêragirêadayene, seba mesderî zî eynî fonksîyonî ana ca. Nimûne:

da + ene → daene → da + y + ene = dayene (bi tirkî “vermek”)
gêra + ene → gêraene → gêra + y + ene = gêrayene (bi tirkî “gezmek”, “dolaşmak”).

Labelê eke eslê karî bi herfa bêvenge (sessiz harf) biqedîyo, no “-ene” nevurîyeno. Nimûne: berd + ene = berdene (bi tirkî “götürmek”)
kerd + ene = kerdiş (bi tirkî “yapmak”) ant + ene = antene (bi tirkî “çekmek”)

7.3.Karê Pêrabesteyî (Bileşik Fiil) de

Eke karo pêrabeste çend çekuyan ra viraşte bibo, mesderê bi peygirê “-ene”/“-yene” û çekuyê bînî cîya nusîyenê, yanî her çekuya nê çeşît mesderanê karanê pêrabesteyan cîya nusîyena. Labelê nameyê mesderî yê bi peygirê “-iş”/“-yîş”î û çekuyê bînî pîya nusîyenê; çunke manaya înan de zî ferq est o. Nimûneyî:

mesder	nameyê mesderî
-(y)ene	-iş, -yîş
awe dayene (sulamak, suvarmak)	awedayîş (sulama, suvarma)
awe xo ro kerdene (duş almak, su dökünmek, yıkanmak)	awexorokerdiş (duş alma, su dökünme, yıkanma)
awe xo ser o zelal kerdene (çok gecikmek) (îdyom)	awexoserozelal kerdiş (çok gecikme) (îdyom)
herre û wele xo ser ro kerdene (pişmanlık duyup yakınmak) (îdyom)	herreûwelexoserrokerdiş (pişmanlık duyup yakınma) (îdyom)
berz kerdene (yükseltmek)	berzkerdiş (yükseltme)
germ kerdene (ısıtmak)	germkerdiş (ısıtma)
pêro dayene (dövüşmek)	pêrodayîş (dövüşme)
piro dayene (vurmak)	pirodayîş (vurma)
dayene zanayene (bildirmek, beyan etmek)	dayîşzanayîş (bildirme beyan etme)

Seke nimûneyanê corênan de aseno, mesder û nameyê mesderî yê karê pêrabesteyî de, çekuya karî (fîîlî) peynî de nusîyena. Nê karanê corênan de, çekuyê “dayene”, “kerdene” û “dayîş”, “kerdiş”î kar ê û peynî de yê. Sey “berz kerdene” û “berzkerdiş”î.

Tayê fekan de, nuştişê mesderî û nameyê mesderî yê tayê karanê pêrabesteyan de, çekuya karî vernî de yena labelê nimûneyê winasî tay ê. Fekê Pîranî ra çend nimûneyî:

mesder	nameyê mesderî
dekerdiş quli (deliğe tıkmak, deliğe koymak)	dekerdişquli (deliğe tıkma, deliğe koyma)

quli dekerdiş (delmek)	qulidekerdiş (delme)

Seke nimûneyanê corênan de aseno, çekuya “dekerdiş”’î kar (fiil) o û goreyê vernîdebîyayîş yan zî peynîdebîyayîşê na çekuye, manaya karê pêrabesteyî vurîyena. Nê nimûneyanê cêrênan de zî kar (dekewtiş, ramitiş) vernî de ameyo:

ramitiş ser (üzerine saldırmak)

dekewtiş cili (1-yatağa düşmek, yatağa girmek 2-hasta olmak)

7.4.Kopula (Karo Nêmcet) 7.4.1.Nusîyayîşê Cinsîyetê Kopula

Kirmanckî de yew kar est o ke temam nîyo, “karo nêmcet” o, tena demê nikayinî de ancîyêno; ziwananê rojawanî de ney ra kopula (“copula”, “copule”), tirkî de “koşaç”, “ek fiil” vajîyeno; name, zemîr yan zî sifetan dima yeno. Muqabilê nê karî, franskî de “être”, îngilizkî de “to be” yo. Herçiqas ke no kar karê “bîyene”/“bîyayene” maneno zî no yewna kar o. Muqabilê karê “bîyene”/“bîyayene” franskî de “devenir”, îngilizkî de “to become” o.
Kopula zemîr, sifet û nameyan ra cîya nusîyena. Fekanê cîya-cîyayanê kirmanckî de formê kopula vurîyenê (bedilîyenê). Ma cêr ra meylê kombîyayîşî û formanê bînan û nusenê:

	name û kopula	sifet û kopula
ez a (n, m)	Ez kurd a.	Ez gird a.
ti yî (n)	Ti kurd î.	Ti pîl î.
ti ya (m)	Ti kurd a.	Ti qij a.
o yo (n)	O kurd o.	O pîr o.
a ya (m)	A kurd a.	A nêweş a.
ma yê / ma yîme	Ma kurd ê. / Ma kurd îme.	Ma zaf ê. Ma wende yîme.
şima yê	Şima/sima kurd ê.	Şima/sima biaqil ê.
ê yê	Ê kurd ê.	Ê zanaye yê.

Zemîrê Kesî	Meylê Kombîyayîşî	Formê Bînî
1. ez (n, m)	a........................................................ Ez a. (Benim.)................................... Ez kurd a. (Ben Kürdüm.)................ ane.................................................... Ez ane. (Benim)................................ Ez dêrsimiz ane. (Ben Dêrsimliyim.) Ez de baş ane.(Ben iyiyim.) (Hewêl)(8)	o / û Ez o. / Ez û. (Benim.) Ez kurd o. / Ez kurd û. (Ben Kürdüm.) ûne / ûni / onê / an Ez ûne. (Dêrsim) / Ez ûni. (Şankuş)(7) Ez dêrsimiz ûne. (Ben Dêrsimliyim.) Ez pîl onê.(Ben büyüğüm.)(Şankuş)(9) Ez an. (Benim.) (Sêwregi)(10)
2. ti (n)	î........................................................... Ti yî. (Sensin.).................................... Ti ciwan î. (Sen gençsin.)................... Ti kurd î. (Sen Kürtsün.).................... Ti kês î.(Sen iyisin.)(Modan/Motkan)	ê Ti yê. (Sensin.) Ti ciwan ê. (Sen gençsin.) Ti kurd ê. (Sen Kürtsün.) Ti baş ê. (Sen iyisin.)
2. ti (m)	a.......................................................... Ti ya. (Sensin.)................................... Ti ciwan a. (Sen gençsin.).................. Ti kurd a. (Sen Kürtsün.)....................	ay Ti wa. (Sensin.) Ti pîl ay. (Sen büyüksün.) (Şankuş)(11) Ti kurd ay. (Sen Kürtsün.) (Dêrsim)
3. o (n)	o O yo. (Odur.)...................................... O kurd o. (O Kürttür.)	O wo. (Odur.)
3. a (m)	a A ya. (Odur.)...................................... A kurd a. (O Kürttür.)	A wa. (Odur.)
1. ma	ê.......................................................... Ma kurd ê. (Biz Kürdüz.)................... Ma yê. (Biziz.).................................... îme......................................................	î Ma kurd î. (Biz Kürdüz.) Ma yî. (Biziz.) îmi / îm

	Ma yîme. (Biziz.)............................... Ma kurd îme. (Biz Kürdüz.)...............	Ma yîmê/yîmi. / Ma yîm. (Biziz.) Ma kurd îm. (Biz Kürdüz.)
2. şima	ê.......................................................... Şima kurd ê. (Siz Kürtsünüz.)............ Şima yê. (Sizsiniz.).............................	î Şima kurd î. /Sima kurd ê. Şima yî. / Sima yê. (Sizsiniz.)
3. ê	ê.......................................................... Ê kurd ê. (Onlar Kürttür.)................... Ê yê. (Onlardır.)..................................	î Ê kurd î. (Onlar Kürttür.) Ê yî.

Negatîfê (menfîyê) kopula wina yo:

Meylê Kombîyayîşî	Formê Bînî
nîya (n, m)............................................. Ez nîya (Ben değilim.) .................................. Ez kurd nîya. (Ben Kürt değilim.).................. nîyane (n, m)......................................... Ez nîyane. (Ben değilim.).............................. E kurd nîyane. (Ben Kürt değilm).................. Ez pîl nîyane. (Ben büyük değilim.)	nîyo / nîyû Ez nîyo. / Ez nîyû. (Ben değilim.) Ez kurd nîyo. / Ez kurd nîyû. (Ben Kürt değilim.) nîyûne / nîyûni / nîyonê / nîyan Ez nîyûne./Ez nîyûni./Ez nîyan. (Ben değilim.) Ez kurd nîyûne. (Ben Kürt değilim.) Ez pîl nîyonê. (Ben büyük değilim.)
nîyî (n)........................................................ Ti nîyî. (Sen değilsin.).................................... Ti ciwan nîyî. (Sen genç değilsin.)................. Ti kurd nîyî. (Sen Kürt değilsin.)................... Ti kês nîyî. (Sen iyi değilsin.)	nîyî Ti nîyê. (Sen değilsin.) Ti ciwan nîyê. (Sen genç değilsin.) Ti kurd nîyê. (Sen Kürt değilsin.) Ti baş nîyê. (Sen iyi değilsin.)
nîya (m) ......................................................... Ti nîya. (Sen değilsin.)................................... Ti ciwan nîya. (Sen genç değilsin.)................ Ti kurd nîya. (Sen Kürt değilsin.).................. Ti kês nîya. (Sen iyi değilsin.)	- - - - -
nîyo (n) .......................................................... O nîyo. (O değil.)............................................ O ciwan nîyo. (O genç değil.)........................ O kurd nîyo. (O Kürt değil.)........................... O kês nîyo. (O iyi değil.)................................	nîyû O nîyû. (O değil.) O ciwan nîyû. (O genç değil.) O kurd nîyû. (O Kürt değil.) O baş nîyû. (O iyi değil.)
nîya (m) ......................................................... A nîya. (O değil.)............................................ A ciwan nîya. (O genç değil.)........................ A kurd nîya. (O Kürt değil.)........................... A kês nîya. (O iyi değil.)................................	- - - - -
nîyê ................................................................ Ma nîyê. (Biz değiliz.).................................... Ma ciwan nîyê. (Biz genç değiliz.)................. Ma kurd nîyê. (Biz Kürt değiliz.)................... Ma kês nîyê. (Biz iyi değiliz.)	nîyî Ma nîyî. / Ma nîy. (Biz değiliz.) Ma ciwan nîyî. (Biz genç değiliz.) Ma kurd nîyî. (Biz Kürt değiliz.) Ma kês nîyî. (Biz iyi değiliz.)
nîme................................................................ Ma nîme. (Biz değiliz.).................................. Ma kurd nîme. (Biz Kürt değiliz.)..................	nîmi / nîm Ma nîmi. / Ma nîm. (Biz değiliz.) Ma kurd nîm. (Biz Kürt değiliz.)

nîyê................................................................. Şima nîyê. (Siz değilsiniz.)............................. Şima kurd nîyê. (Siz Kürt değilsiniz.)............	nîyî Şima nîyî. / Sima nîyê. (Siz değilsiniz.) Şima kurd nîyî./ Sima kurd nîyê.(Siz Kürt değilsiniz.)
nîyê................................................................. Ê nîyê. (Onlar değildir.).................................. Ê kurd nîyê. (Onlar Kürt değildir.).................	nîyî Î nîyî. / Î nîyê. (Onlar değildir.) Î kurd nîyî. / Î kurd nîyê. (Onlar Kürt değildir.)

7.4.1.Nusîyayîşê Cinsîyetê Kopula

Ge-ge nuştişê cînsîyetê kopula de xeletîye (şaşîye) bena. Nimûne:

Kitab çekuyêka nêrî ya.
Kitab çekuyêka nêrî yo.

Kitab nêrî, çeku makî ya. Coka cumleyanê corênan ra cumleya verêne rast, cumleya dîyine xelet
a. Cumleya verêne de kopulaya “ya” semedê makî ya çunke “çekuye” makî ya; tîya de kopula goreyê “kitabî” nîya, goreyê “çekuye” ya. Yanî kopula goreyê kerdoxî nênusîyaya, goreyê objeyî (nesne) nusîyaya û rast a.
Çend nimûneyê bînî:

rast	xelet
Şamîya mi riz o.	Şamîya mi riz a.
Sebeb, nezanîya min a.	Sebeb, nezanîya min o.
Karê to başîya/rindîya to ya.	Karê to başîya/rindîya to yo.
Kêmaneyê na partî yo tewr gird, xebata ziwanê kurdkî ya.	Kemaneyê na partî yo tewr gird, xebata ziwanê kurdkî yo.
Nameyê mi Delal a, nameyê naye zî Zelal a.	Nameyê mi Delal o, nameyê na zî Zelal o.
Werdê to mercû ya.	Werdê to mercû yo.
Karê ey qeşmerî ya.	Karê ey qeşmerî yo.
Para ey hêga yo.	Para ey hêga ya.

7.5.Nusîyayîşê Çekuya “Çin” û Karî (Fîîlî)

Kirmanckî de çekuya “çin”î, manaya “tin”/“tun”a kurmanckî dana. Na çekuye, kopula ra cîya nusîyena.

meylê kombîyayîşî	formê bînî	tirkî
çin	çîn, çîne, çîni, çinê, çinî, çini, çinik	yok
çin a (m)	çîn a, çîne ya, çîni ya, çinê ya, çinî ya, çini ya, çinik a	yoktur
çin o (n)	çîn o, çîne yo, çîni yû, çinê yo, çinî yo, çini yo, çinik o	yoktur
çin ê	çîn ê/î, çîne yê, çîni yê, çinê yê/yî, çinî yê/yî, çini yê/yî, çinik ê/î	yokturlar

Bi “bîyene” û “kerdene”, çekuya “çin”î ra karê “çin bîyene” û “çin kerdene” virazîyeno.

meylê kombîyayîşî	formê bînî	tirkî
çin bîyene	çîn bîyene, çînê bîyene, çîni bîyene...	yok olmak
çin kerdene	çîn kerdene, çînê kerdene, çîni kerdene...	yok etmek
Kitabê ey çin bi.	Kitabê ey çîn bi./Kitabê ey çinê/çîni bi...	Onun kitabı yoktu.
Eskeran kitabê ey veşnayê, çin kerdê.	Eskeran kitabê ey veşnay, çîn/çinê/çîni kerdê...	Askerler kitaplarını yakmışlar, yok etmişler.

7.6.Nusîyayîşê Çekuya “Est” û Karî (Fîîlî)

Na çekuye hetê gramerî ra sifet û name ya. Pehlevkî de zî bi şekilê “hest”î est a. Nuştiş de

çekuyanê bînan ra cîya nusîyena.

yewhûmar	zafhûmar
1.ez est a (n, m)	1.ma est ê / ma est îme
2.ti est î (n)	2.şima est ê
2.ti est a (m)	3.ê est ê
3.o est o (n)
3.a est a (m)

7.7.Karê “Bîyene”/“Bîyayîş”î

meylê kombîyayîşî	formê bînî	tirkî
ez bena / ez benane (n, m)	ez benay, ez beno, ez benû, ez ben	ben oluyorum
ti benî (n)	ti ben	sen oluyorsun
ti bena (m)	-	sen oluyorsun
o beno (n)	o benû	o oluyor
a bena (m)	-	o oluyor
ma benê / ma benîme	ma beme	biz oluyoruz
şima benê	sima benê, şima ben	siz oluyorsunuz
ê benê	î benê, ê ben	onlar oluyorlar

7.7.1.“B” yan “V”?

Tayê fekan de gama ke karê “bîyene”/“bîyayîş”î ancîyeno, vengê “B”yî vurîyeno beno “V” labelê tayê fekan de no veng nêvurîyeno û “B” sey eslê xo maneno. Kombîyayîşî formê “B”yî tercîh kerd.
Nimûneyî:

meylê kombîyayîşî	formê bînî	tirkî
O bîbî.	O bîvî./O bîv.	O olmuştu.
Her di şehîd bîbî.	Hur dî şehîd bîvî.	Her ikisi şehit olmuştu.
Di cayan ra dirbetin bîbî.	Di cayan ra dirvetin bîvî.	İki yerden yaralanmıştı.
Mi murayî kerdîbî la ra.	Mi morekî kerdîvî la ra.	Boncukları ipe takmıştım.
Şima xapitîbî.	Şima xapitîvî.	Sizi kandırmışlardı.
Kênekî şîbîy.	Çênekî şîvî.	Kızlar gitmişlerdi.
O amebî.	O amevî.	O gelmişti.
Mi vatbi.	Mi vativ.	Ben demiştim.

7.8.Karo Pêrabeste (Bileşik Fiil)

Karo pêrabeste çend çeşîtî yo. Cêr ra, ma goreyê tercîhê kombîyayîşî, rastnuştişê panc çeşîtan nusenê:

7.8.1.Preverbo Yewheceyin + Kar

Preverb, yew çeku ya ke yena vernîya karî. Ge-ge yew preverb û yew kar pîya yewna karê neweyî virazenê. Yanî preverb + kar = karo pêrabeste.
Çend preverbê yewheceyinî: a-, de-, ra-, ro-, we-, pa-, pê-, po-, tê-, to-.
Çend karê ke hîna zaf nê preverban dima yenê û karêkê neweyî virazenê nê yê: Bîyene, dayene, girewtene, kerdene, kewtene.
Preverbo yewheceyin û kar, mesder de pîya nusîyenê. Nimûneyî:
Akewtene, dekewtene, rabîyene, rakerdene, pakerdene, wekerdene, wedayene.
Dekerdiş, dekewtiş, padayîş, pakerdiş, pêşanayîş, pokerdiş, radayîş, rodayîş, ronayîş, têşanayîş,
tokerdiş, wekerdiş.

Nê karî, goreyê fekan, di çeşîtî ancîyenê. Tayê fekan de kar ke ancîyeno, preverb karî ra ver yeno.

Tayê fekan de zî kar ke ancîyeno, preverb karî ra pey yeno. Nimûneyî:

grûba yewine	grûba dîyine
akerd	kerd a
dekerd	kerd de
pakerd	kerd pa
rakerd	kerd ra
rona	na ro
wekerd	kerd we

Seke nimûneyanê corênan de zî aseno, eke antişê karî de preverbo yewheceyin karî dima bêro, kar û preverb cîya nusîyenê labelê eke antişî de preverbo yewheceyin karî ra ver bêro, preverb û kar pîya nusîyenê.

7.8.2.Preverbo Zafheceyin + Kar

Eke preverb zafheceyin, yanî yew hece ra zafêr bibo, preverbo zafheceyin û kar cîya nusîyenê. Yanî preverbo zafheceyin sey yew çekuye, kar zî sey yew çekuye xoser nusîyenê. Nê her di çekuyî yew karê neweyî virazenê.
Çend preverbê zafheceyinî: bider-/bere-/bede-, pede-, pêra-, pêro-, pira-, piro-/pero-, tede-/tedi-, têra-, têro-, tiro-. Nimûneyî:
Pira girewtene, piro dayene, piro ginayene, piro kerdene, têra çarnayene, têra kerdene, têro
cinitene.
Nê karê bi preverbanê zafheceyinan zî goreyê fekan di çeşît ancîyenê. Tayê fekan de kar ke ancîyeno, preverb karî ra ver yeno. Tayê fekan de zî kar ke ancîyeno, preverb karî ra pey yeno. Nê her di grûban de zî preverb û kar cîya nusîyenê. Nimûneyî:

grûba yewine	grûba dîyine
pêro da	da pêro
piro gina	gina piro
pêra na	na pêra
têra kerd	kerd têra

7.8.3.Name + Kar

Ge-ge name û kar yew karê neweyî virazenê. Nê çeşît karanê pêrabesteyan de name û kar cîya nusîyenê. Nimûneyî:
awe dayene, pare bîyene, bawer kerdene, ca ardene, silayî kerdene, dawet kerdene, pers
kerdene

7.8.4.Sifet + Kar

Ge-ge sifet û kar yew karê neweyî virazenê. Nê çeşît karanê pêrabesteyan de sifet û kar cîya nusîyenê. Nimûneyî:
berz kerdene, derg bîyene, pîl kerdene, pak bîyene, sîya kerdene, sûr kerdene, weş kerdene

7.8.5.Kar + Kar

Ge-ge yew kar û yewna kar (karo hetkar) yenê têhet, yew karê neweyî virazenê. Çekuyê nê çeşît karanê pêrabesteyan yewbînî ra cîya nusîyenê. Nimûneyî:
Ameyene kerdene, ameyene vatene, dayene girewtene, dayene kîştene, dayene vatene, dayene wendene, dayene zanayene.

7.9.Kesê Zafhûmarê Yewinî yê Karê Întransîtîfî de: -(y)îme

Tayê fekanê kirmanckî de, kesê zafhûmarê yewinî yê karê întransîtîfî, demê vîyarteyê dîyarî de (- di’li geçmiş zamanda) ca ra ca bi nê forman qedîyeno: -(y)îme, -(y)îmi, -(y)me, -(y)mi, -(y)îm. Kombîyayîşî nînan ra formê “-(y)îme” tercîh kerd. Nimûneyî:

meylê kombîyayîşî	formê bînî	tirkî
-(y)îme (y + îme)	-(y)me, -îmi, -(y)mi, -(y)îm
ma ameyîme	ma amayme/ameymi/omeymi	biz geldik
ma bîme	ma bîmi	biz olduk
ma kewtîme	ma kewtîmi/kewtîm	biz düştük
ma mendîme	ma mendîmi	biz kaldık
ma resayîme	ma resaymi	biz yetiştik
ma şîme	ma şîmi	biz gittik
Xortan ma ardîme.	Xortan ma ardîmi.	Gençler bizi getirdiler.
Xortan ma fîştîme ra xo ver.	Xortan ma fîştîmi ra xo ver.	Gençler bizi önlerine kattılar.

7.10.Karan de Negatîfîye (Fillerde Olumsuzluk)

Kirmanckî de karî, goreyê fekan, bi vergirê (önek) “nê-”, “ni-/nî-/nîye-” yan zî “me-”yî benê negatîf. Kar û nê vergirî pîya nusîyenê.

Vergir	Nimûneyî	Nimûneyî	Nimûneyî
nê-	bawer nêkerd nêantbî nêard ca nêda pêro/pêro nêda nêda wendiş nêdekerdbî/denêkerdbî nêeşkeno nêgina piro/piro nêgina nêkerdo	nêrakerd/ranêkerd nêrakewto/ranêkewto nêramit ser nêşimeno nêşutbî nêva nêveşenê nêwaneno nêwena	nêzano pira nêgirewt/nêgirewt pira sûr nêkerd venga … nêda wa nêagêro/wa nêgêro a wa nêdeko/wa denêko wa nêako/wa anêko wa nêwano/va nêwano weş nêkerd
ni-/nî-/nîye-	nikenû nizono/nizûnû nieşkenû/nişkeno nişkenû/nişno	nîkenû nîzûnû nîşkenû/nîşkîyeno nîkerd	nîyebû/nyebû nîyedo/nyedû nîyedûnû/nyedûnû nîyezûnû/nyezûnû
me-	meagêre/megêre a meake/ameke mebere mede wendene meke	merakewe/ramekewe meraşane/rameşane meşo war mevaje mewane	bawer meke cira meke tira meke sûr meke venga … mede

7.11.Demo Nikayin

Kirmanckî de demo nikayin di çeşîtî yo. Yew bê partîkel o, yew zî bi partîkelê “ha”/“- a”/“yê”yî yo. Tîya de, ma yê yewinî ser o vindenê.

7.11.1.Demo nikayin-I

Kirmanckî de, reyaya demê vîyarteyî yê karî (fiilin geçmiş zaman kökü) û reyaya demê nikayinî yê karî (fiilin şimdiki zaman kökü) est ê. Qaydeyê antişî yê demê nikayinî yê karî wina yo:

zemîrê kesî yo xoser (rectus) +	reyaya demê nikayinî yê karî +	en +	peygirê antişî yê karî	=demo nikayin
ez	k	en	a	= ez kena
ez	nus	en	a	= ez nusena
ez	w	en	a	= ez wena
ez	taş	en	a	= ez taşena

Eke merdim emrê karî bizano, antişê demê nikayinî asan beno. Qaydeyê ci wina yo:

zemîrê kesî yo xoser +	emrî ra vergirê [bi]yî bierze +	n +	peygirê antişî yê karî	=demo nikayin	tirkî
ez	[bike →] ke	n	a	= ez kena	yapıyorum
ez	[bierze →] erze	n	a	= ez erzena	atıyorum
ez	[binuse →] nuse	n	a	= ez nusena	yazıyorum
ez	[birame →] rame	n	a	= ez ramena	sürüyorum
ez	[bişuwe →] şuwe	n	a	= ez şuwena	yıkıyorum

Tayê karan de no qaydeyo peyên nêvîyareno. Nimûne: Antişê demê nikayinî yê nê karan de, heceya peyêne ya emrê karî vîndî bena.

mesder	emrê karî	demo nikayin	tirkî
berdene	[bi]bere	cayê “ez berena”yî de “ez bena”	götürüyorum
girewtene	[bi]gîre	cayê “ez gîrena”yî de “ez gîna/ez gêna”	alıyorum
vatene	[bi]vaje	cayê “ez vajena”yî de “ez vana”	söylüyorum

Peygirê antişî yê karî (fiilin çekim ekleri) sey kopula yê. Çend nimûneyî:

Peygirê Antişî Meylê Kombîyayîşî	Meylê Kombîyayîşî	Peygirê Antişî Formê Bînî	Formê Bînî
a (n, m) ane (n, m)	ez ke+n+a→ ez kena (yapıyorum) ez ke+n+ane→ez kenane(12) ez benane (götürüyorum) (Dêrsim, Hewêl, Sêwregi) ez yenane (geliyorum)(Erzinga n)	an............... ûne............. ûn.............. û................. one............. o................. ay............... i.................. -................. -.................	ez benan (götürüyorum) (Dêrsim, Sêwregi) ez musenan (öğreniyorum) (Sêwregi) ez benûne (götürüyorum) (Dêrsim) ez vanûne (söylüyorum) (Gimgim) “Ez hûm kenûn, gûm kenûn, verdê kîdê şima di tirri kenûn.” (Aksaray)(13) ez benû, ez bonû (götürüyorum) (Dêrsim) ez benone (götürüyorum) (Dêrsim) ez beno (götürüyorum) ez benay (götürüyorum) (Dêrsim) ez wani (yiyorum) (Şankuş(14) ez nişani ro(15) ez ben (götürüyorum) (Pali, Dêrsim) ez bon (götürüyorum) (Dêrsim)
î (n)...............	ti ke n+ î→ ti kenî (yapıyorsun) ti benî (götürüyorsun)	ê................... a................... ay................. -.................	ti şênê (gidiyorsun) (Modan/Motkan)(16) ti benê (götürüyorsun) ti bena (götürüyorsun) (Dêrsim, Gimgim) ti benay (götürüyorsun) (Dêrsim) ti bên (götürüyorsun) (Pali)
a (m)............	ti kena (yapıyorsun) ti bena (götürüyorsun)	ay.................	ti benay (götürüyorsun) (Dêrsim) “Ellayê xo sînenay” (Allahını seversen) (Şankuş)(17)
o (n)..............	o keno (yapıyor)....... o beno (götürüyor)...	û..................	o kenû (yapıyor) o benû (götürüyor)
a (m).............	a kena (yapıyor)....... a bena (götürüyor)	ay.................	a benay (götürüyor) (Dêrsim)
ê........................ îme....................	ma kenê (yapıyoruz) ma benê (götürüyoruz) ma kenîme (yapıyoruz) ma benîme (götürüyoruz	î.................... -................... îmi............... îm................ me................ mi................ mî................ m.................	ma kenî (yapıyoruz) ma benî (götürüyoruz) ma bên (Pali) ma benîmi (götürüyoruz) (Dêrsim, Gimgim) ma benîm (götürüyoruz) (Dêrsim) ma beme (götürüyoruz) (Dêrsim) em bemi (götürüyoruz) (Dêrsim) ma wemî (yiyoruz) (Şankuş)(18) beym (götürüyoruz) (Dêrsim)
ê........................	şima kenê (yapıyorsunuz) şima benê (götürüyorsunuz)	î.................... -...................	şima kenî (yapıyorsunuz) şima benî (götürüyorsunuz) şima bên (Pali)
ê........................	ê kenê (yapıyorlar) ê benê (götürüyorlar)	î.................... -...................	ê kenî (yapıyorlar) ê benî (götürüyorlar) ê bên (Pali)

7.11.2.Demo nikayin-II (Bi Partîkel)

Tewirê dîyin yê demê nikayinî, bi partîkelê “ha”/“-a”/“yê”yî yo. Nimûneyî:

Meylê Kombîyayîşî (partîkel ... peygirê antişî)	Meylê Kombîyayîşî (Demo Nikayin-II)	Formê Bînî (partîkel ... peygirê antişî)	Formê Bînî (Demo Nikayin-II)
1-ha ... a (n, m).................	ez ha şina (n, m) ez ha kena (n, m) ez ha tersena (n, m)	ha ... o............................... ha ... û............................... ho ... a............................... ho ... o............................... ho ... û............................... ha ... -................................ ho ... -................................ ha ... -................................ ho ... -................................	ez ha şino, ez ha terseno ez ha şinû ez ho şina, ez ho tersena ez ho şino, ez ho terseno ez ho şinû ez ha şin ez ho şin ez ha tersen ez ho tersen
1-a ... a (n, m)..................	eza şina (n, m) eza kena (n, m)	o ... a................................. o ... û................................. o ... i................................. û ... a.................................	ezo şina, ezo wanena ezo benû ezo nişani ro(19) ezû wanena
1-a ... ane (n, m)...............	eza benane (n, m) eza kenane (n, m)	o ... ûne............................. o ... -..................................	ezo benûne ezo ben
2-yê ... î (n).......................	ti yê şinî (n).............. ti yê kenî (n).............	yê ... ê............................... hê ... ê............................... hê ... î................................ ha ... î................................ hê ... -................................	ti yê şinê ti hê şinê ti hê kenî, ti hê tersenî ti ha kenî ti hê tersîn
2-ya ... a (m)................	ti ya şina (m).......... ti ya kena (m)......... ti ya wanena (m).....	ha ... a .............................. ha ... a .............................. yo ... a ..............................	ti ha şina, ti ha tersena ti ha kena ti yo wanena
3-yo ... o (n)..................	o yo şino...................... o yo keno..................... o yo waneno o yo beno	ho ... o............................... ho ... o............................... ha ... o............................... wo ... o.............................. ho ... û............................... ho ... -................................	o ho şino o ho keno we ha keno o wo keno, owo waneno wi ho şinû, wi ho tersenû wi ho şin
3-ya ... a (m)................	a ya şina....................... a ya wanena................. a ya kena......................	ha ... a............................... yo ... a............................... wa ... a..............................	a ha şina, ya ha tersena a yo wanena a wa kena, a wa bena
1-yê ... ê............................ 1-yê ... îme........................	ma yê şinê, ma yê kenê ma yê şinîme.............. ma yê wanenîme........	hê ... î................................ hê ... -................................ yê ... im............................. yê ...î................................. yo ... îme........................... o ... îme............................. yê ... m.............................. yê ... mî.............................	ma hê şinî, ma hê kenî mi hê ... tersîn ma yê şinim ma yê nişenî ro ma yo wanenîme mao benîme ma yê şim ma yê nişemî ro(20)
2-yê ... ê............................	şima yê şinê................. şima yê kenê................ şima yê wanenê...........	hê ... î................................ ha ... î................................ yo ... ê............................... ê ... ê................................. hê ... -................................	şima hê şinî, şima hê kenî şima ha kenî şima yo wanenê simaê benê şima hê tersîn
3-yê ... ê............................	ê yê şinê....................... ê yê kenê...................... ê yê wanenê.................	hê ... î................................ hê ... î................................ yo ... ê............................... ê ... ê................................. hê ... -................................	yî hê şinî, yî hê tersenî ê hê kenî ê yo wanenê îê benê yî hê tersîn

Partîkelê demê nikayinî yê karî, ge-ge kilm beno û sey “a” yan zî “o”yî vajîyeno. Nê partîkelanê corênan ra partîkelo ke tena yew herf a, o û zemîr pîya; partîkelo ke yew herfe ra vêşêr (zîyadeyêr) o, o û zemîr cîya nusîyenê. Yanî partîkelê “a” û “o”yî û zemîr pîya nusîyenê. Nimûne: Eza vana/Ezo vana (ben söylüyorum). Labelê partîkelê corênî yê bînî û zemîr cîya nusîyenê.

7.12.Partîkelê Demê Ameyoxî yê Karî (Fiilin Gelecek Zaman Partikeli)

meylê kombîyayîşî	formê bînî	tirkî
do	dê, ko, go, ro
ez do bêra, ez do bêrane	ez ko bêra, ez ko bêro	ben geleceğim
ez do bigîra, ez do bigîrane	ez ko bigîra, ez ko bigîro	ben alacağım
ti do bêrî	ti ko bêrî, ti go bêrî, ti go bêrê	sen geleceksin
ti do bimirî	ti dê bimirê	sen öleceksin
ti do bişimî	ti yo bişimê, tu yo bişimê	sen içeceksin
ê do bêrê	ê ro bêrê	onlar gelecekler
-o	o, ko
ezo bêrî	ez o bêrî	ben geleceğim
ezo vaja, ezo vajî	ez ko vaja, ez o vaja / ez o vajî ez o vacû / ez o vacî	ben söyliyeceğim

7.13.Nuştişê Karan û Vîrgul

Tayê cumleyan de yewî ra zafêr karî est ê. Eke nê karî eynî game de pîya bibê, yanî bi caardişê yew karî karo bîn zî bibo, beyntarê nê karan de vîrgul nêronîyeno. Seke cumleyanê cêrênan de aseno, gama ke vîrgul ronîyo, manaya cumle vurneno. Nimûneyî:

kirmanckî	tirkî
Da piro şi.	Çekip gitti.
Da piro, şi.	Vurdu, [sonra] gitti.
Girewt kaş kerd berd.	Alıp çekti götürdü.
Girewt, kaş kerd berd.	Aldı, çekti götürdü.
Tifingî pa/pira nayî kiştî.	Tüfek sıkıp öldürmüşler.
Tifingî pa/pira nayî, kiştî.	Tüfek sıkmışlar, öldürmüşler.
Werzeno vazdano şono.	Kalkıp koşar gider.
Werzeno, vazdano şono.	Kalkar, [sonra] koşar gider.

8.ÇEND PEYGIRÎ (BİRKAÇ SONEK)

8.1.-ên

Peygirê “-ên”î manayanê cîya-cîyayan dano çekuyan. Mavajî ke mana “-den kalma”, “-den yapılma” û “-daki”ya tirki dano. Cayê nê peygirî de, tayê fekan de “-în” yan zî “-in”/“-en”/“-yen” vajîyeno. Meylê kombîyayîşî nînan ra formê “-ên”î ser o yo. Nimûneyî:

meylê kombîyayîşî	formê bînî	tirkî
-(y)ên, -e	-(y)în, -(y)in, -en, -yen
pemeyên, -e	pemeyîn, pemiyen	pamuktan yapılma
pereyên, -e	pereyîn, pereyin, perêyen	önceki günden kalma, önceki günkü
asinên, -e	asinîn, asinyen	demirden yapılma
binên, -e	binîn, binyen	alttaki, alt taraftaki
cêrên, -e	cêrîn, cîryen	aşağıdaki, aşağı taraftaki
corên, -e	corîn, cuaryen	yukarıdaki, yukarı taraftaki
parên, -e	parîn, paryen	geçen yıldan kalma, geçen yılki
peyên, -e	pêyên, pêyê, peyen	sonuncu, sondaki
serên, -e	serîn	üstteki, üst taraftaki
sêmên, e	sêmîn	gümüşten yapılma
verên, -e	verîn, virên, viryen	önceki, ilk, eski
vizêrên, -e	vizêrîn, vizêrin	dünkü, dünden kalma
zerrên, -e	zerrîn	altından yapılma
zerrnên, -e	zerrnîn	altından yapılma

8.2.-in

Peygirê “-in”î manaya peygirê “-lı/-li”ya tirkî dano. Cayê nê peygirî de, tayê fekan de “-în” vajîyeno. Meylê kombîyayîşî nînan ra formê “-in”î ser o yo.

meylê kombîyayîşî	formê bînî	tirkî
-in, -e	-în
solin, -e	sualin, suelin	tuzlu (içinde tuz bulunan)
asinin, -e	asinîn	demirli (içinde demir bulunan)
pemeyin, -e	pemeyîn	pamuklu (içinde pamuk bulunan)
sêmin, -e	sêmîn, sîmin, sîemin	gümüşlü (içinde gümüş bulunan)
zerrnin, -e	zerrnîn	altınlı (içinde altın bulunan)

Tayê nuştoxî, bi tesîrê tirkî, vera peygirê “-lı/-li”yê tirkî de peygirê “-in” yê kirmanckî nusenê. Kirmanckî de peygirê “-in”î manaya peygirê “-lı/-li”yê tirkî dano la ganî merdim xo vîr ra nêko ke kirmanckî de, vera nê peygirî de tim peygirê “-in”î nêbeno. Peygirê “-in”î zafane seba çîyanê maddîyan o. Nimûneyî:

kirmanckî	tirkî	kirmanckî	tirkî
solin, -e	tuzlu	dewij, -e	köylü
rûnin, -e; ruwenin, -i	yağlı	payeker, -e	kibirli, gösteriş yapan
toraqin, -e; tantûrin, -e	çökelekli	heqdar, -e	haklı
simerin, -e	samanlı	binamûs, -e	namuslu
telîyin, -e	dikenli	bibar, -e; bardar, -e	yüklü
esteyin, -e; kateyin, -e	kemikli	bimaye, bimare, bidadî	analı (anası var olan)
awin, -e	sulu	bidestmaj,-e;biawdest, -e,biondaz,-e; destmaj ra, awdest ra, ondaz ra	abdestli

9.RASTNUŞTIŞÊ TAYÊ ÇEKUYAN (BAZI SÖZCÜKLERİN DOĞRU YAZIMI)

9.1.zî, kî

Kirmanckî de, manaya “jî”yê kurmanckî û “de”yê tirkî de, fek ra fek “zî”, “kî”, “jî”, “iz”, yan zî
“çî” vajîyeno. Meylê kombîyayîşî nê forman ra “zî” û “kî”yî ser o yo.

meylê kombîyayîşî	tirkî
zî, kî	de, dahi
Ez zî zana ti zî./Ez kî zanena ti kî.	Ben de biliyorum sen de.
Ma zî va şima zî./Ma kî va şima kî.	Biz de söyledik siz de.
Erzingan zî bajar o./Erzingan kî bajar o.	Erzincan da kenttir.

9.2.Çekuyê Tekrarbîyayeyî

Mabênê çekuyanê tekrarbîyayeyan û diletan (çutan) de nîşanê tîre (tire işareti) ronîyeno. Çend nimûneyî:

meylê kombîyayîşî	formê bînî	tirkî
ge-ge	ge ge, gege	bazen, ara sıra
ge-gane	ge gane, gegane	bazen, ara sıra
gurr-gurr	gurr gurr	gümbür gümbür, hüngür hüngür
gurre-gurre	gurre gurre	gümbürtü
rew-rew	rew rew, rewrew, row-row, ro-ro	kolay kolay, çabuk çabuk, sık sık
rey-rey	rey rey, reyrey, ray-ray, ra-ray, rê-rê	bazen, ara sıra
vit-vit	vitvit	dırdır, vıdı vıdı
viz-viz	viz viz, vizviz	vızıltı, vızıldama
zirt-zirt	zirt zirt	zart zurt

9.3.Çekuyê Diletî

meylê kombîyayîşî	formê bînî	tirkî
çar-panc reyî	çar panc reyî, çar pûnc ray	dört beş kez
hal-hewal	hal hewal	1-ahval, hal, durum 2-hülasa, kısacası
meşte-bîro	meşte-bêro, meste-bîro	yarın öbür gün
nohêm-ohêm	na hêm do hêm, nahêm dohêm	bu taraf o taraf, o yaka bu yaka
naşta-daşta	naş ta daş ta, naşta daşta	ötede beride, bu tarafta o tarafta
nata-bota	na ta bo ta, nata bota	o yana bu yana
nover-bover	na ver bo ver, naver bover	öte beri, bu yaka karşı yaka
nover-wever	na ver we ver, naver wever	öte beri, bu yaka karşı yaka
qîj-wîj	qîj wîj, qîjwîj	bağırış, çığlık, gürültü
rep-tep	rep tep, reptep	pat küt, gürültü patırtı
req-teq	req teq, reqteq	tak tuk, pat küt,takırtı,tıkırtı,gürültü patırtı
reyê-di reyî	rêyî di rêyî, rayê di rayî	bir iki kez
teq-req	teq req, teqreq	tak tuk, pat küt,takırtı,tıkırtı,gürültü patırtı
rew-erey	rew erey	er geç
sax-silamet	sax silamet	sağ salim
tek-tuk	tek tuk	tek tük
teq-tuq	teq tuq	tak tuk, takır tukur, pat küt
xeyr-silam	xêr-silam	hayırlısıyla, selametle
zar-zêç	zav-zêç	çoluk çocuk

9.4.Rastnuştişê Tayêna Çekuyan

meylê kombîyayîşî	formê bînî	tirkî
acêr	a cêr	aşağıya doğru
acor	a cor	yukarıya doğru
badê cû	badîcû, badêcû, badê coy, bedê cû	ondan sonra, sonra
cêr ra	cêra	aşağıdan
cêr ro	cêro	aşağıdan
cor de	corde, cor di	yukarıdan
cor ra	cora, corra	yukarıdan
çi yo	çiyo	nedir
çik o	çiko	nedir
devacêr	dev a cêr, deva cêr, davacêr	aşağıya doğru, yokuş aşağı
devacor	dev a cor, deva cor, davacor	yukarıya doğru, yokuş yukarı
ha ya	haya, ha wa, hawa	işte, odur
ha yê	hayê, hay	işte, onlardır
ha yo	ha wo, hawo, haw, hew	işte, odur
na ya	naya, na wa, nawa	işte, budur
nara	na ra	bir de
nê yê	nêyê, nî yê	işte, bunlardır
no yo	noyo, no wo, na wo	işte, budur
peyê cû	peyêcû, peyê coy, pêyê cû	ondan sonra
peyser	pey ser, pêyser	geri, geri geri, gerisin geri, gerisin geriye
seracêr	ser a cêr, sera cêr, sinacîyer, sinacyer, sinacîer	aşağıya doğru, yokuş aşağı
seke	se ke, zeke, zeki, hezeki, hezek	1-gibi 2-sanki
vera ...	ver a ...	karşı, karşısında
veracêr	ver a cêr, vera cêr, veracîyer	aşağıya doğru, iniş
veracor	ver a cor, vera cor, veracuar	yukarıya doğru, yokuş
verba…	ver ba…, verva ..., ver va ...	karşı, karşısında
yewbînî Ma dostê yewbînî me/yê.	yewbîn, yobîn, yobînî, yowbîn, cîmna, jewbîn, jewbînî, jewmbînî, jobîn, jobînî, jubîn, jubînî, jumîn, jumînî, jumunî, juwîn, jûbîn, jûbînî, jûmîn, jûmînî, jûvinî, jûvîn, jûvînî, jûwîn, jûwînî, zûbin, zûbinî, zûbîn, zûbînî, zûmin, zûminî, zûmîn, zûmînî, zûvinî, zûvîn, zûvînî	birbiri Biz birbirimizin dostuyuz.
yewbînan Ma dostê yewbînan îme/ê.	yemno, yemnon, yewbîna, yewbîno, yewbînon, yewbînû, yewbînûn, yewna, yewnan, yobîno, yobînon, yobînû, yobînûn, yowbîno, yowbînû, yowna, yownan, yownû, yownûn, cîmna, jewmbîna, jobînan	birbiri Biz birbirimizin dostuyuz.

DİPNOTLAR

Çekuya “lawure”, nameyê şaristanê “Lahor”î ra yena.
kewe (kêwe, kewîye, kewo, kiho, kuhe, kûhe): Tayê fekan de yeno manaya “yeşil”ê tirkî. (3)zerd: Tayê fekan de yeno manaya “altın sarısı”yê tirkî.

(4)zergûn: Tayê fekan de yeno manaya “hewzê zerdinî” yan zî “zerdbîyaye”yî (bi tirkî “sarartı”). (5)Malmîsanij, “Di Kurdî de Guherîna Dengên R û L”, Çira: kovara kulturî, hejmar: 7, 1996, Stokholm, r. 50-55 (6)Çem, Mûnzûr, Hotay Serra Usifê Qurzkizî, Weşanên Roja Nû, Stokholm, 1992, r. 83, 96, 104, 205, 209 (7)Kilîseyij, Serdar; “Dewda Kilîseyî ra Çend Teneyî Deyîr û Estanekî”, Vate, Hûmare: 64, r. 37

Malmîsanij; “Kirmanckîya (Zazakîya) Motkî û Hewêlî ra”, Vate: Kovara Kulturî, Hûmar: 6, Skärholmen-Sweden, Payîz-Zimistan 1998, r. 23Hewramkîya Nowsûdî de: “[Min] weş ena. (Ben iyiyim.)“Min xo şew û ro arezûy to-m en” (Mewlewî Tawegozî) (Ben gece gündüz seni arzulayanım.)
Qetekonij, M. Mamet; Tayê Xususîyetê Fekê Şankuşî, Weşanxaneyê Roşna, Dîyarbekir, 2018, r. 29
Azad Dilêr, Dîyarbekiro Xopan o, Almanya, 1986, r. 4 (11)Qetekonij, r. 29
Hewramkî (Gorankî) de:

“Çî kûrey ayir min ne coşanan / Ce sîney Seydî sîyaw poşenan.” (Seydî Hewramî, Vate, Hûmare: 8, r. 35-36) “Bu ateş ocağından ben coşuyorum (kaynıyorum) / Seydi’nin sinesinden karalara bürünüyorum.”

Hilkecikî, Memê (Arêkerdox); “Weyki w Huwt Birî”, Vate: Kovara Kulturî, Hûmare: 7, Skärholmen-Sweden, Hamnan 1999, r.

Qetekonij, r. 37
Qetekonij, r. 37
Malmîsanij; Mi Şêx Seîd Dî, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul, 2009, r. 108 (17)Kilîseyij, r. 49

Qetekonij, s. 37
Qetekonij, s. 34
Qetekonij, s. 34

Çime: vate.com.tr ***

📖 RASTNUŞTIŞÊ KIRMANCKÎ (ZAZAKÎ)

FERHENGEK (LÜGATÇE)

SEBA ÇAPA HÎRÊYINE VATEYO VERÊN

Grûba Xebate ya Vateyî

1.HERF Û VENGÎ

1.1.ALFABE

Nameyê Herfan

1.2.KILMNUŞTEYÎ (KISALTMALAR)

1.3.VURÎYAYÎŞÊ (BEDILÎYAYÎŞÊ) VENGAN

1.3.1.-an

1.3.2.-am

1.3.3.Vengê “J”, “C”, “Z”yî

1.3.4.Vengê “K” û “Ç”yî

K + Î → Ç K + Ê → Ç

1.3.5.Vengê “O” û “WE”yî

1.4.HERFA PÊRAGIRÊDAYENE

2.NAME

2.1.Nameyê Rojan

2.2.Nameyê Mewsiman

2.3.Nameyê Mengan (Aşman)

2.4.Nameyê Hetan (Cîhetan)

2.5.Nameyê Qitayan (Kontînentan)

2.6.Nameyê Ziwanan û Lehçeyan

2.7.Nameyê Dîn, Mezheb û Terîqetan

2.8.Nameyê Mensûbanê Miletan

2.9.Nameyê Mensûbanê Dewan, Bajaran (Şaristanan), Mintiqayan, Dewletan û Qitayan

2.10.Nameyê Kesan yê Xerîban

2.11.Tayê Nameyê ke bi Herfa Girde Dest Pêkenê

2.12.Nameyê Kitaban, Nuşteyan (Yazîyan) û Notanê Bîblîyografîkan

2.13.Nuştişê Tarîxî yê bi Roje, Menge (Aşme) û Serre

2.14.Sifetî ra Nameviraştiş

2.15.Çekuyê Anteyî (Bükünlü Sözcükler)

2.16.Nêancîyayîşê Çekuya Makî ya ke bi “-e” Yan zî “-î” Qedîyena

2.17.Name û Sifetê Makî

2.17.1.Nameyê Makî yê ke bi “-e” (“-i”) Qedîyenê û Kopula

2.18.Teql û Manaya Çekuyan

2.19.Bi “-î” Zafhûmarbîyayîşê Nameyan

2.20.Cumle de Nuştişê Name yan zî Sifetê Zafhûmarî û Kopula

2.21.Îzafe (Tamlama)

b)Îzafe de, çekuya makî ya temambîyayîye (muzaf, tamlanan) ya ke bi “-e” yan zî “-i” qedîyena

Çekuya Makî

2.22.Nameyê Tayê Bajaran (Şaristanan) û Qezayanê Kurdan

2.23.Nameyê Welatan, Dewletan û Paytextan

2.23.1.Afrîka

2.23.2.Amerîka

2.23.3.Asya

2.23.4.Ewropa

2.23.5.Okyanûsya

3.ZEMÎR (ADIL, ZAMİR)

3.1.Zemîrê Kesî (Zemîrê Şexsî)

3.1.1.Grûba Yewine

3.1.2.Grûba Dîyine

3.1.3.Nusîyayîşê Çekuya “Xo”yî

3.2.Zemîrê Nîşanî (Zemîrê Îşaretî)

3.2.1.Semedê Nêzdî

halê anteyî (oblîkî) de

3.2.2.Semedê Dûrî

halê anteyî (oblîkî) de

3.2.3.Rastnuştişê Zemîranê Nîşanî “Ney” û “Ey”

3.4. Zemîrê Wayîrîye (İyelik Zamiri)

Di Tewirî “yê”

4.SIFET (SIFAT)

4.1.Tayê Rengî

4.2.Sifetê Nîşanî

4.2.1.Semedê Nêzdî

halê anteyî (oblîkî) de

4.2.2.Semedê Dûrî

halê anteyî (oblîkî) de

4.3.Hûmarnameyî

a)Kirmanckî de hûmarnameyî heme (pêro) nêrî yê.

b)Eke seba peran ûsn. vajîyo, hûmarname bi formê makî vajîyeno.

4.3.1.Hûmarnameyê Rêzkî (Sıra Sayılar)

4.4.Nuştişê Partîsîpê Makî û Zafhûmarî

4.5.Nuştişê Çekuya “Her” û “Heme”yî

5.EDAT (İLGEÇ, EDAT)

5.1.Veredat (Önedat)

5.1.1.bi

5.1.2.bê

5.1.3.se, sey

5.1.4.pê